Raboti Malik

Tarixi

«Raboti Malik» — «Shoh raboti», «Shoh qoʻrgʻoni» degani. Buxorolik tarixchi Hofiz Tanish Buxoriy uni Qoraxoniy Shamsulmulk qurdirganini yozadi; anʼanaviy ravishda bino Samarqandda 1068–1080 yillarda hukmronlik qilgan Shamsulmulk Nasr nomi bilan bogʻlanadi, ammo sharqshunos A. A. Semyonov bu atributsiyaga eʼtiroz bildirgan. Qazishmalar «Shoh qoʻrgʻoni» XI asr oxirida qurilib, XII asrda qayta tiklanganini koʻrsatgan.

1973–1975, 1977 va 1997–2001 yillarda N. B. Nemtseva rahbarligidagi qazishmalar bu oddiy karvonsaroy emas, balki Qoraxoniylarning saroy tipidagi mustahkam qarorgohi boʻlganini aniqlagan. XIII asrdagi moʻgʻullar istilosidan keyin bino sulola qarorgohi boʻlmay qolgan va asta-sekin yoʻl boʻyidagi karvonsaroyga aylangan; u XVIII asr boshigacha savdo karvonlariga xizmat qilgan.

Meʼmorchiligi

Qurilgan paytida qoʻrgʻon tashqi va ichki ikki qator devor bilan oʻralgan; ichki devorlar burchaklarida aylana burjlar boʻlgan 84–86 metrli kvadrat hosil qilgan. Asosiy fasad janubga qaragan, uning oʻrtasida balandligi 18, eni 12 metr boʻlgan ulkan peshtoq turgan. Peshtoq ravogʻi sakkiz qirrali yulduzlar va handasiy naqshli oʻyma terrakota, arabcha bitiklar bilan bezatilgan; bu Oʻrta Osiyoda saqlangan eng qadimiy peshtoqlardan biri hisoblanadi.

Devorlarning ichki qismi xom gʻishtdan, sirti pishiq gʻishtdan terilgan. Ichkarida 22,5×22,5 metrli hovli atrofida ikki qavatli xonalar boʻlgan, ularga sopol quvurlar orqali suv keltirilgan. Peshtoq ortida bir qator ravoqli ayvon va gumbazli tantanali zal joylashgan.

Vayronagarchilik va bugun

1841–1842 yillarda Buxoroga kelgan K. F. Butenev missiyasi aʼzolari xarobalarning ulugʻvorligidan hayratda qolgan, tabiatshunos A. A. Leman fasad chizmasi va ichki xonalar tavsifini qoldirgan. XIX – XX asr boshida qoʻshni Malik qishlogʻi aholisi xarobalarni gʻisht uchun buzgan. 1940-yillarda bosh fasadning pishiq gʻisht qoplamasi sokib olingach, xom gʻisht asosi tezda yemirilgan. 1950-yillarda Navoiy shahri qurilayotganda qoʻrgʻonning qoq oʻrtasidan asfalt yoʻl oʻtkazilgan, atrofi buldozer bilan tekislangan.

Bugun peshtoqning qoldigʻi va qazib ochilgan devor poydevorlari koʻrinadi; yoʻlning narigi tomonida esa xuddi shu davrga oid Malik sardobasi saqlangan.

Bilasizmi?

Raboti Malik bilan uning sardobasi 2023-yilda «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» nomli UNESCO Butunjahon merosi obyekti tarkibiga kiritilgan. Bu obyekt Tojikiston, Oʻzbekiston va Turkmanistondagi oʻnlab yodgorliklarni birlashtiradi.

Raboti Malik — oʻrta asr Movarounnahrida arxeologik jihatdan oʻrganilgan yagona saroy tipidagi yodgorlik hisoblanadi.