Buxoro viloyati

Joylashuvi va tabiati

Buxoro viloyati Oʻzbekistonning janubi-gʻarbida joylashgan. U Turkmaniston, Navoiy, Qashqadaryo va Xorazm viloyatlari hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasi bilan chegaradosh. Rasmiy statistikaga koʻra, viloyat maydoni 41,8 ming km² (2026), uning 90 foizdan ortigʻini Qizilqum choʻlining qumlari egallaydi. Faqat janubda, Zarafshon daryosining quyi oqimida Gʻijduvon, Buxoro va Qorakoʻl sugʻoriladigan vohalari joylashgan.

Iqlimi choʻlga xos, keskin kontinental: yozi issiq va quruq, qishi sovuq. Suv resurslari cheklangan; asosiy daryolar — Zarafshon va Amudaryo, Amudaryodan vohalarga Amu–Buxoro va Amu–Qorakoʻl mashina kanallari orqali suv keltiriladi. Janubdagi Dengizkoʻl va sharqdagi «Jayron» ekomarkazi noyob qushlar va choʻl hayvonlari maskani.

Tarixi

Buxoro vohasi ming yillar davomida Buyuk ipak yoʻlining muhim boʻgʻini boʻlgan. Poykent, Varaxsha va Vardonze kabi qadimiy shaharlar islomgacha boʻlgan Soʻgʻd madaniyatidan dalolat beradi. IX–X asrlarda Buxoro Somoniylar davlatining poytaxti boʻlib, Oʻrta Osiyodagi eng yirik ilm va madaniyat markaziga aylangan; Ibn Sino Buxoro yaqinidagi Afshonada tugʻilgan.

XVI asrdan Buxoro Shayboniylar, keyin Ashtarxoniylar va Mangʻitlar sulolalari boshqargan Buxoro xonligi, soʻngra amirligining poytaxti boʻlgan. 1920-yilda amirlik qulab, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgan. Buxoro viloyati 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan; 1982-yilda uning shimoliy va sharqiy tumanlaridan Navoiy viloyati ajratib olingan.

Nima koʻrish kerak

Viloyatning bosh durdonasi — 1993-yilda UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Buxoro tarixiy markazi: Ark qalʼasi, Poi Kalon ansambli, Labi Hovuz, Somoniylar maqbarasi, savdo toqlari va yuzlab boshqa obidalar. Shahar tashqarisida amirning Sitorai Mohi Xosa saroyi joylashgan.

2023-yilda UNESCOning «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» merosi tarkibiga viloyatdagi bir qator yodgorliklar — Bahouddin Naqshband majmuasi, Chor Bakr nekropoli, Vobkent minorasi, Varaxsha, Poykent va Vardonze shahar xarobalari kiritilgan. Tasavvuf tarixiga qiziquvchilar uchun Buxoroning «yetti pir» ziyoratgohlari — Gʻijduvondagi Abduxoliq Gʻijduvoniy majmuasidan Kogondagi Bahouddin Naqshband majmuasigacha boʻlgan yoʻl alohida qiziqarli.

«Yetti pir» ziyorat yoʻli

Buxoro vohasi tasavvuf tarixida alohida oʻrin tutadi: XII–XIV asrlarda bu yerda xojagon tariqati shakllanib, keyinchalik dunyoga mashhur naqshbandiya tariqatiga aylangan. Xojagon silsilasining yetti piri — Abduxoliq Gʻijduvoniy, Orif Revgariy, Mahmud Anjir Fagʻnaviy, Ali Romitaniy, Muhammad Boboyi Samosiy, Sayyid Amir Kulol va Bahouddin Naqshband — viloyatning turli tumanlarida dafn etilgan.

Ularning qabrlari Gʻijduvon, Shofirkon, Vobkent, Romitan va Kogon tumanlarida joylashgan, shuning uchun «yetti pir»ni ketma-ket ziyorat qilish anʼanasi viloyat boʻylab oʻziga xos marshrut hosil qiladi. Ziyoratgohlar faol: bu yerga Oʻzbekiston va xorijdan musulmonlar keladi, shuning uchun kiyim va xulq-atvorda mahalliy odatlarga rioya qilish kerak.

Hunarmandchilik, oshxona va xoʻjalik

Buxoro azaldan hunarmandlar shahri boʻlgan va bugun ham anʼanaviy hunarlar qayta jonlangan: zardoʻzlik (oltin ip bilan kashta tikish), kulolchilik, misga naqsh oʻyish, gilamdoʻzlik va soʻzana tikish. Ustaxonalarning koʻpi eski shahardagi madrasa va karvonsaroylarda, savdo toqlari atrofida joylashgan; Gʻijduvonda esa olti avlod kulollar ishlayotgan Narzullayevlar ustaxona-muzeyi bor.

Viloyat Oʻzbekistonda qorakoʻl qoʻychiligi va qorakoʻl teri ishlab chiqarishning markazi hisoblanadi. Labi Hovuz atrofidagi choyxona va restoranlarda palov, shoʻrva, somsa va tandir taomlari kabi milliy taomlarni tatib koʻrish mumkin.

2026-yil 1-yanvar holatiga koʻra viloyatda 2 107 035 kishi yashaydi. Viloyat 11 tuman va viloyatga boʻysunuvchi ikki shahar — Buxoro va Kogondan iborat; hammasi boʻlib unda 11 ta shahar va 68 ta shaharcha bor. Tarixan bu yer koʻp millatli boʻlgan: oʻzbeklar va tojiklar bilan bir qatorda buxorolik yahudiylar, eroniylar, turkmanlar, qozoqlar va boshqa xalqlar yashagan.

Viloyat tabiiy gaz, neft, grafit, bentonit, marmar va qurilish xomashyosiga boy. Gazli koni, Qorovulbozordagi Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, paxta tozalash va toʻqimachilik korxonalari iqtisodiyotning tayanchlari.

Qanday borish

Buxoroga Buxoro xalqaro aeroporti orqali yoki temir yoʻl bilan kelish mumkin: viloyatning asosiy temir yoʻl vokzali Buxorodan 12 km janubi-sharqdagi Kogon shahrida joylashgan. Toshkent va Samarqanddan Buxoroga tezyurar poyezdlar qatnaydi. Avtomobilda Samarqanddan Navoiy orqali M37 yoʻli bilan kelinadi.

Eski shaharni piyoda aylanish qulay; Chor Bakr, Bahouddin Naqshband majmuasi, Sitorai Mohi Xosa va Vobkent minorasiga taksida borgan maʼqul, Varaxsha va Poykent kabi uzoqroq xarobalarga esa haydovchi bilan bir kunlik safar uyushtiriladi.