Poi Kalon ansambli

Nomi va tarkibi

«Poi Kalon» forscha «Buyuk (masjid) poyida» degan maʼnoni bildiradi. Maydonda uch bino turibdi: 1127-yilgi Kalon minorasi, 1514-yilda bezatilishi yakunlangan Kalon jome masjidi va unga roʻpara Mir Arab madrasasi. Masjid bilan madrasa bir oʻqda, peshtoqlari bir-biriga qaratib qurilgan — bunday tartib Oʻrta Osiyo meʼmorchiligida «qoʻsh» deb ataladi.

Ansambl Arkdan janubi-sharqda, shaharning eski savdo yoʻli boʻyida joylashgan; undan janubga Toqi Zargaron va boshqa savdo toqlariga yoʻl ketadi.

Tarixi

Arablar istilosidan keyin Buxoroning jome masjidi Ark etagida boʻlgan. XII asr boshida Qoraxoniy Arslonxon shaharni qayta tuzib, masjidni hozirgi joyga koʻchirgan. Narshaxiy asariga yozilgan qoʻshimchalarga koʻra, birinchi minora qurib bitkazilgach qulab, masjidning katta qismini buzgan; yangi masjid 1121-yilda, minora esa 1127-yilda bitgan.

Arslonxon masjidi oʻrnida XV asrda hozirgi Kalon masjidi qad koʻtargan, 1514-yilda Shayboniy Ubaydullaxon davrida uning bezaklari yakunlangan. Ansambl 1530-yillarda Mir Arab madrasasi qurilishi bilan toʻliq shakllangan. Madrasa nomini olgan shayx Abdulloh Yamaniy (Mir Arab) va Ubaydullaxon shu madrasa hujrasida dafn etilgan.

Arxeologik tadqiqotlar hozirgi masjid ostida yana ikki masjid qoldigʻi borligini koʻrsatgan: eng pastdagisi Arslonxon davriga, ikkinchisi XIV asrga oid. Arslonxon masjidi ham hozirgi bino oʻlchamida boʻlgan va Samarqanddagi Bibixonim masjidi qurilgunga qadar Movarounnahrning eng katta masjidi hisoblangan.

Nimani koʻrish kerak

Maydonning oʻzi — ochiq muzey: masjid hovlisiga kirib, ravoqli galereyalar va moviy gumbaz ostidagi maqsuraga qarang. Mir Arab amaldagi madrasa boʻlgani uchun ichkariga kirish cheklangan, ammo peshtoq va gumbazlarni maydondan yaxshi koʻrish mumkin.

Maydonning sharqiy chetida Amir Olimxon madrasasi, shimolida Ulugʻbek va Abdulazizxon madrasalari joylashgan, ular ham ayni yoʻnalishda koʻriladi. 1417-yilda qurilgan Ulugʻbek madrasasi va undan qariyb 235 yil keyin barpo etilgan Abdulazizxon madrasasi bir-biriga qarab turib, Poi Kalondan bir necha qadam narida ikkinchi «qoʻsh»ni hosil qiladi — ikki davr meʼmorchiligini yonma-yon solishtirish uchun ajoyib imkoniyat.

Bilasizmi?

Kechqurun minora va gumbazlar yoritiladi, maydon esa shaharning eng gavjum joylaridan biriga aylanadi. Maydon chetidagi choyxona va terassalardan ansamblni kun botishida tomosha qilish odat tusiga kirgan.

Sovet davrida, 1930-yillardan Kalon masjidi gʻalla ombori sifatida ishlatilgan; 1996-yilda u yana Musulmonlar idorasi tasarrufiga qaytarilgan.