Buxoro tarixiy markazi

Shahar qanday tuzilgan

Buxoroning tarixiy markazi uch qatlamdan iborat: tepalikdagi Ark qalʼasi, uning sharqidagi qadimiy shahriston va keyinchalik ularni oʻrab olgan rabod — hunarmandlar va savdogarlar mavzelari. Ark oldidagi Registon maydoni hukmdorlar saroyi bilan shahar hayoti tutashgan joy boʻlgan, undan janubi-sharqqa Poi Kalon ansambli, savdo toqlari va Labi Hovuz tomon asosiy savdo yoʻli choʻzilgan.

XVI asrda Shayboniylar, ayniqsa Abdullaxon II davrida shahar qayta qurilib, yangi devor va darvozalar bilan oʻralgan. Hozir devorning bir necha boʻlagi va Talipoch, Samarqand, Shayx Jalol kabi darvozalar saqlanib qolgan.

Nima uchun UNESCO roʻyxatida

UNESCO 1993-yilda «Buxoro tarixiy markazi»ni Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritib, uni Oʻrta Osiyodagi oʻrta asr shaharsozligining eng toʻliq namunasi, deb baholagan: koʻchalar tarmogʻi, mahallalar va obidalar oʻzaro bogʻliqligini yoʻqotmagan. Roʻyxatga kiritish mezonlari — (ii), (iv) va (vi).

Eng qadimgi bino — IX–X asrlarga oid Somoniylar maqbarasi, eng mashhuri — 1127-yilda qurilgan Kalon minorasi. Ularning yonida Temuriylar davridagi Ulugʻbek madrasasi, Shayboniylarning savdo toqlari va madrasalari, XVII asrdagi Labi Hovuz ansambli hamda Mangʻitlar davridagi Chor Minor va Bolo Hovuz masjidi turadi.

Shahar boʻylab yurish

Eski shaharni piyoda aylanish qulay: Somoniylar bogʻidan (Somoniylar maqbarasi, Chashmai Ayub) Bolo Hovuz va Arkka, undan Poi Kalonga, soʻng toqlar orqali Labi Hovuzgacha yurish taxminan 2 km. Yoʻl-yoʻlakay Magʻoki Attori masjidi, Ulugʻbek va Abdulazizxon madrasalari, Tim Abdullaxon uchraydi.

Koʻplab madrasa va karvonsaroylar bugun hunarmandlar ustaxonalari, doʻkon va muzeyga aylangan: zardoʻzlik, misgarlik, gilamdoʻzlik, miniatyura va pichoqsozlikni shu yerning oʻzida koʻrish mumkin.

Mahallalar va guzarlar

Eski Buxoro faqat obidalardan iborat emas. Shahar azaldan guzarlarga — oʻz masjidi, hovuzi, choyxonasi va hammomiga ega mahallalarga boʻlingan. Tor, egri-bugri koʻchalar ichida hovlili uylar hamon yashab turibdi; koʻchaga faqat devor va darvoza qaraydi, hayot esa ichki hovlida kechadi.

Labi Hovuzdan janubdagi eski yahudiy mahallasida buxorolik yahudiylarning qadimiy sinagogasi va hovlilari saqlangan. Mahallalar orasidan yurib, XIX asr savdogar uylari, kichik guzar masjidlari va hammomlarni topish mumkin — ular eski shaharning kundalik hayotini obidalardan ham yaxshiroq koʻrsatadi.

Bilasizmi?

Oʻrta asrlarda Buxoroning koʻchalari hovuzlar atrofida shakllangan: shahar suvni Shohrud kanali orqali olgan va oʻnlab hovuzlardan foydalangan. 1920–1930-yillarda ularning aksariyati kasallik manbai sifatida koʻmib tashlangan, Labi Hovuz va Bolo Hovuz esa saqlanib qolgan.

Buxoro 1997-yilda shaharning 2500 yilligini nishonlagan; shu munosabat bilan koʻplab obidalar taʼmirlangan.