Chor Minor

Tarixi

Bino rasmiy nomi bilan Xalifa Niyozqul madrasasi deyiladi. U Mangʻit amiri Haydar (1800–1826) hukmronligi davrida, 1807-yilda Buxoroning eng katta masjidi — Kalon masjidi imom-xatibi, turkman Xalifa Niyozqul mablagʻi hisobiga qurilgan. Madrasa oliy oʻquv yurti boʻlib, boy kutubxonaga ega edi va Buxorodagi soʻfiylik markazlaridan biri hisoblangan.

Madrasa sovet hokimiyati oʻrnatilgunga qadar faoliyat koʻrsatgan, keyin hujralaridan turar joy sifatida foydalanilgan. 1950-yillarda madrasa va uning masjidining katta qismi gʻisht va qurilish materiali uchun buzib olingan. Darvozaxona, shimoliy qismning boʻlaklari va yonidagi hovuz saqlanib qolgan.

Meʼmorchiligi

Madrasa anʼanaviy rejaga boʻysunmagan: notekis hovli atrofida 59 ta katta-kichik hujra bir qavat boʻlib joylashgan, janubi-gʻarbiy burchakda sinchli masjid boʻlgan. Janubiy qismda otxonalar boʻlib, ularda sotish uchun keltirilgan turkman va qarshi qorabayir otlari saqlangan. Quruvchilar buyurtmachining xohishiga koʻra madrasa qurilishining oʻrta asrlik qoidalaridan chetga chiqqan.

Saqlangan darvozaxona — ikki qavatli gumbazli bino, uning toʻrt burchagida minoraga oʻxshash burjlar bor. Ularning moviy koshinli gumbazlari va bezaklari bir-birini takrorlamaydi. Pastki qavat dahliz vazifasini bajargan, yuqori qavatda kutubxona joylashgan. Burjlardan birida yuqoriga chiqiladigan zinapoya bor, qolgan uchtasi yordamchi xona boʻlgan — ular aslida minora emas.

Taʼmir va bugun

Burjlar 1968-yilda va 1980–1990-yillarda taʼmirlangan. 1995-yilda janubi-sharqiy burj qulab tushgan va keyin qayta tiklangan. Bugun bino mahalla ichida, uylar va doʻkonchalar orasida turibdi; uning ichidagi kichik doʻkonda suvenirlar sotiladi, yuqori qavat tomiga chiqib burjlarni yaqindan koʻrish imkoni ham boʻladi.

Chor Minor Labi Hovuzdan bir necha yuz metr shimoli-sharqda joylashgan, ammo tor koʻchalar orasida yashiringani uchun uni xarita yoki navigator yordamida topish oson.

Bilasizmi?

Rivoyatlarga koʻra, toʻrt burjning har biri Xalifa Niyozqulning toʻrt qiziga atalgan. Boshqa bir talqinga koʻra, burjlardagi naqshlar oʻsha davrda Oʻrta Osiyoda maʼlum boʻlgan toʻrt dinni ifodalaydi. Bu taxminlarning birortasi ham hujjatlar bilan tasdiqlanmagan — Niyozqulning asl niyati nomaʼlumligicha qolmoqda.

«Chor minor» forscha «toʻrt minora» degani. Bino Buxoro meʼmorchiligida oʻxshashi yoʻq yagona inshoot hisoblanadi va bugun shahar suvenirlari, otkritkalari va reklamalarida eng koʻp tasvirlanadigan obidalardan biri.