Xorazm viloyati

Joylashuvi va tabiati

Xorazm viloyati Oʻzbekistonning shimoli-gʻarbida, Amudaryoning quyi oqimida joylashgan. U janub va gʻarbda Turkmaniston, shimol va shimoli-sharqda Qoraqalpogʻiston Respublikasi, janubi-sharqda Buxoro viloyati bilan chegaradosh. Maydoni taxminan 6 ming km² boʻlib, bu mamlakatdagi eng kichik viloyatlardan biri; aholisi esa 2026-yil boshida 2,07 million kishidan oshgan, shuning uchun Xorazm Oʻzbekistonning eng zich aholili hududlaridan biri hisoblanadi.

Viloyat janubi-gʻarbda Qoraqum, sharqda Qizilqum choʻllari oraligʻidagi sugʻoriladigan vohani egallaydi. Bu yerning hayoti asrlar davomida Amudaryo va undan chiqarilgan kanallarga — Polvonyop, Shovot, Toshsoqa va boshqalarga bogʻliq boʻlgan. Iqlimi keskin kontinental: yozi issiq va quruq, qishi Oʻzbekistonning janubiy hududlariga nisbatan ancha sovuq. Yiliga atigi 80–100 mm yogʻin tushadi, yanvarning oʻrtacha harorati −5 °C atrofida, iyulniki +30 °C ga yaqin.

Tarixi

«Xorazm» nomi zardushtiylarning muqaddas kitobi «Avesto»da tilga olinadi. Mil. avv. I ming yillikning oʻrtalarida bu yerda Oʻrta Osiyodagi eng qadimgi davlatlardan biri shakllangan, keyinchalik u Ahamoniylar saltanati tarkibiga kirib, mil. avv. IV asrda yana mustaqillikka erishgan. Milodiy asrlarda Xorazm podsholari Tuproq qalʼa va Kotda (hozirgi Beruniy) hukm surgan, 995–1017-yillarda Gurganjdagi Maʼmuniylar saroyida Beruniy va Ibn Sino ishlagan olimlar toʻgaragi faoliyat koʻrsatgan.

XII asr oxiri — XIII asr boshida Xorazmshohlar davlati Oʻrta Osiyodagi eng qudratli saltanatga aylandi, ammo 1220–1221-yillarda moʻgʻullar bosqiniga uchradi; Jaloliddin Manguberdi bosqinchilarga qarshi kurash ramzi boʻlib qoldi. XVI asrda bu yerda Xiva xonligi vujudga keldi, XVII asr boshidan uning poytaxti Xiva boʻldi. 1873-yilda xonlik Rossiya protektoratiga aylandi, 1920–1924-yillarda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi mavjud boʻldi. Hozirgi Xorazm viloyati 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan.

XVIII–XIX asrlarda Xiva Markaziy Osiyodagi qul savdosi markazlaridan biri boʻlgan — Polvon darvoza yonidagi qul bozori 1873-yilgacha ishlagan. Shu yili imzolangan Gandimiyon shartnomasi bilan xonlik Rossiyaga qaram boʻlib qoldi, ammo Muhammad Rahimxon II (Feruz) davrida Xivada adabiyot, xattotlik va meʼmorchilik yangi yuksalishni boshdan kechirdi: Nurullaboy saroyi va Islom Xoʻja majmuasi aynan shu davr mahsulidir.

Xorazm — matematik Muhammad al-Xorazmiy, qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy, soʻfiy Najmiddin Kubro, xon-tarixchi Abulgʻozi Bahodirxon, shoirlar Ogahiy va Feruz vatani.

Nima koʻrish kerak

Viloyatning asosiy durdonasi — Xivadagi Ichan Qalʼa: 1990-yilda UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan, devor bilan oʻralgan ichki shahar. 26 gektarlik hududda Kalta Minor, Koʻhna Ark, 200 dan ortiq yogʻoch ustunli Juma masjidi, Toshhovli saroyi, Pahlavon Mahmud maqbarasi, Islom Xoʻja minorasi va oʻnlab madrasalar joylashgan. Tashqi shahar — Dishan Qalʼada Nurullaboy saroyi va Qoʻsh darvoza bor.

Xivadan tashqarida Yangiariq tumanidagi Shayx Muxtor Valiy majmuasi, Hazoraspning qadimiy qalʼa devorlari, Urganch yaqinidagi Ulli Hovli qoʻrgʻoni, viloyat markazidagi al-Xorazmiy majmuasi va Oʻzbekiston zamonaviy sanʼat muzeyini koʻrish mumkin. Xorazmdan bir soatlik yoʻlda Qoraqalpogʻistonning Elliq qalʼa qalʼalari — Tuproq qalʼa va Ayoz qalʼa joylashgan.

Hunarmandchilik, madaniyat va oshxona

Xorazm yogʻoch oʻymakorligi — Xiva masjid va saroylaridagi naqshinkor ustunlar va eshiklar — butun mamlakatda mashhur. Oq-koʻk majolika, gilamdoʻzlik, kashtachilik va kulolchilik anʼanalari bugun ham Ichan Qalʼa ustaxonalarida davom etmoqda; xorazmliklarning baland qora «choʻgirma» telpaklari viloyat ramziga aylangan. Xorazm lazgisi 2019-yilda UNESCOning insoniyat nomoddiy madaniy merosi roʻyxatiga kiritilgan. Xorazmliklarning shevasi oʻgʻuz lahjasiga yaqinligi bilan boshqa hududlardan farq qiladi.

Xorazm oshxonasi oʻziga xos: yashil shivit qoʻshib tayyorlanadigan «shivit oshi», tuxumli chuchvara — «tuxum barak», qovurilgan baliq va Xorazm palovi. Viloyat «gʻurvak» qovuni bilan ham mashhur.

Qanday borish

Urganch xalqaro aeroporti Toshkent va xorijiy shaharlar bilan bogʻlangan; aeroportdan Xivagacha 30 km atrofida. Toshkent, Samarqand va Buxorodan poyezdlar Urganch va Xiva vokzallariga keladi, Buxorodan avtomobil yoʻli Qizilqum orqali taxminan 450 km. Urganch bilan Xiva orasida 1997-yildan trolleybus qatnaydi, shuningdek taksi va marshrut avtobuslari bor. Viloyat ichida masofalar qisqa: Xivadan Hazoraspgacha bir soatlik yoʻl, Elliq qalʼa qalʼalarigacha esa 1,5–2 soat.