Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 783-yilda Xorazmda tugʻilgan; oʻzbek va rus manbalarida tugʻilgan joyi sifatida koʻpincha Xiva koʻrsatiladi, ammo hayoti haqidagi maʼlumotlar juda kam. Yoshligida u oʻz yurtida qadimgi Xorazm ilmiy anʼanalari, hind va yunon fani bilan tanishgan. 810-yillarda Marvda noib boʻlgan boʻlajak xalifa al-Maʼmun atrofidagi olimlar orasida boʻlgan, keyin Bagʻdodga koʻchib, u yerdagi «Bayt ul-hikma» — «Donishmandlik uyi»ning yetakchi olimlaridan biriga aylangan. Taxminan 850-yilda Bagʻdodda vafot etgan.
Algebra va algoritm
Xorazmiyning eng mashhur asari — taxminan 813–833-yillarda yozilgan «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala». Unda chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning muntazam usullari geometrik isbotlar bilan bayon etilgan; «al-jabr» soʻzi keyinchalik butun bir fan nomiga aylandi. Hind raqamlari va oʻnlik sanoq tizimi haqidagi risolasi lotinchaga «Algoritmi de numero Indorum» nomi bilan tarjima qilinib, Yevropaga yangi hisob usulini olib kirdi — «algoritm» soʻzi ana shu lotincha nomdan kelib chiqqan. Uning asarlari XII asrda Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada matematika rivojiga katta turtki bergan.
Olim astronomik jadvallar («Zij») tuzgan, «Surat al-arz» («Yerning surati») geografik asarida yuzlab shahar, togʻ va daryolarning koordinatalarini keltirgan. Manbalarga koʻra, u al-Maʼmun buyrugʻi bilan Yer meridiani yoyini oʻlchash ishlarida ham qatnashgan.
Oʻzbekistondagi izlari
1983-yilda olim tavalludining 1200 yilligi xalqaro miqyosda nishonlangan, Moskva, Toshkent va Urganchda ilmiy anjumanlar oʻtkazilgan. Xivada, Ichan qalʼaning gʻarbiy darvozasi yaqinida al-Xorazmiy haykali turibdi. Urganch davlat universiteti va Toshkentdagi axborot texnologiyalari universiteti uning nomi bilan ataladi, Xorazm viloyatida esa uning nomidagi koʻcha va maktablar koʻp. Sayohatchilar uchun Xivadagi haykal Ichan qalʼa sayrini boshlash uchun qulay nuqta.
Xalifa al-Maʼmun davrida Bagʻdoddagi «Bayt ul-hikma»da ishlagan xorazmlik olim Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 813–833-yillar oraligʻida «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala» asarini yozdi. Unda chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning muntazam usullari bayon etilgan boʻlib, «al-jabr» soʻzi keyinchalik butun bir fanning — algebraning nomiga aylandi. Olimning hind raqamlari haqidagi risolasi lotin tiliga «Algoritmi de numero Indorum» deb tarjima qilingan; «algoritm» atamasi shu nomdan kelib chiqqan. Xivadagi Ichan qalʼa darvozasi yonida al-Xorazmiy haykali turibdi, Urganch davlat universiteti uning nomini oladi.
