Pahlavon Mahmud

Moʻynadoʻz oʻgʻli — yengilmas polvon

Anʼanaga koʻra, Pahlavon Mahmud 1247-yilda tugʻilgan va 1325 yoki 1326-yilda vafot etgan; uning hayoti haqidagi maʼlumotlarning koʻpi rivoyatlarga asoslangan. Rivoyatga koʻra, u Xorazmning eski poytaxti Gurganjdan koʻchib kelgan moʻynadoʻz oilasida, Xivaga kiraverishda, otasining aravasida dunyoga kelgan. Otasidan moʻynadoʻzlik ustaxonasini meros qilib olgan, ammo asosan polvon — kurashchi sifatida shuhrat qozongan: hozirgi Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston va Hindiston hududlaridagi musobaqalarda qatnashib, yengilmas polvon nomini olgan. Kurashni maʼnaviy tarbiya bilan bogʻlagan ustoz sifatida ham tanilgan; Eronda u «Puryoyi Valiy» nomi bilan mashhur.

Shoir va soʻfiy

Pahlavon Mahmud fors tilida masnaviy, qitʼa, gʻazallar va toʻrtliklar yozgan; uning qalamiga taxminan yuzta, ayrim hisoblarga koʻra uch yuzga yaqin ruboiy nisbat beriladi. Ularda halollik, mardlik, kamtarlik va oʻz nafsini yengish ulugʻlanadi. Ruboiylaridan baʼzilari maqbara devorlariga bitilgan. Vafotidan keyin xivaliklar uni pir — shaharning homiy-avliyosi sifatida ulugʻlay boshlagan: shaharni sugʻoradigan Polvonyop kanali va Ichan qalʼaning sharqiy darvozasi — Polvon darvoza uning nomi bilan atalgan. Xorazm va butun Oʻzbekistonda «pahlavon», «polvon» soʻzi kuchli va mard insonning sinonimiga aylangan.

Pahlavon Mahmud maqbarasi

Polvon oʻz ustaxonasi hovlisiga dafn etilgan va bu joy tezda ziyoratgohga aylangan. 1701-yilda bu yerda kichik maqbara qurilgan, 1810-yillarda esa qoʻngʻirot xoni Muhammad Rahimxon I davrida qabr ustida hozirgi ulugʻvor maqbara barpo etildi; uning moviy koshinli gumbazi Xivadagi eng katta gumbazdir. Keyinchalik maqbara Xiva xonlarining xilxonasiga aylangan. Ichkaridagi naqshinkor majolika bezaklari Xorazm ustalarining mahoratini namoyon etadi. Maqbara Ichan qalʼada, Islomxoʻja minorasi yaqinida joylashgan va hozir ham faol ziyoratgoh.