Pahlavon Mahmud maqbarasi

Pahlavon Mahmud kim edi?

Pahlavon Mahmud XIII asr oxiri — XIV asr boshida yashagan xivalik hunarmand, shoir va kurashchi boʻlgan. Xalq xotirasida u hech kimga yengilmagan polvon, bemorlarni davolay oladigan tabib va hikmatli ruboiylar muallifi sifatida qolgan; uni baʼzan «Xorazmning Umar Xayyomi» deb atashadi. Pahlavon Mahmud vasiyatiga koʻra, oʻzining poʻstindoʻzlik ustaxonasiga dafn etilgan. Asrlar davomida bu joy ziyoratgohga aylangan: bu yerga oʻzbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar va boshqa xalqlar vakillari kelgan. Xivaliklar uni shaharning piri — homiy avliyosi deb hisoblaydi; Polvon darvoza va shaharni suv bilan taʼminlagan Polvonyop kanali ham uning nomi bilan atalgan.

Majmua qanday shakllangan

Qabr atrofidagi majmua 1664-yildan 1913-yilgacha turli davrlarda qurilgan, umumiy oʻlchami taxminan 50 × 30 metr. Dastlab qabr ustiga kichik maqbara tiklangan, XVII asrda janub tomondan kirish peshtoqi qurilgan. Eshikdagi yozuvlarga koʻra, kengroq qurilish 1701-yilda Shohniyozxon davrida boshlangan; 1719-yilda Shergʻozixon janubda yangi madrasasini aynan shu maqbaraga qaratib qurdirgan.

Majmua hozirgi qiyofasini 1810–1825-yillarda Muhammad Rahimxon I davrida oldi: Qoʻngʻirotga muvaffaqiyatli yurishdan soʻng xon eski maqbarani oʻz ichiga olgan yangi bino — ziyoratxona va qoʻsh gumbazli xonaqohni qurdirdi. Qurilishga hazoraspli usta Odina Muhammad Murod rahbarlik qilgan, naqshlar Abdulla «Jin» chizgan, koshinlarni usta Abdujabbor terib chiqqan, ziyoratxona eshigini esa usta Nurmuhammad 1810-yilda yasagan. 1913-yilda Asfandiyorxon davrida hovlining gʻarbida ikki qavatli qorixona, sharqida esa toʻrt ustunli yozgi ayvon-masjid qurilgan.

Xonlar qabristoni

XIX asr oxiriga kelib majmua Xiva xonlari va ularning yaqinlari dafn etiladigan joyga aylandi. Bu yerda Abulgʻozixon, Shohniyozxon, Muhammad Rahimxon I va boshqa hukmdorlar yotadi; Abulgʻozixon (1663) va Anushaxon (1681) qabrlarining marmar toshlari yangi binoga koʻchirib keltirilgan. Hovlidagi ikki qavatli binoda Asfandiyorxonning onasi va oʻgʻillari dafn etilgan, xonning oʻzi uchun ham joy tayyorlangan, ammo u bu yerda dafn etilmagan.

Meʼmorchiligi va bezaklari

Xonaqohning feruza sirli koshin bilan qoplangan, uchi zarhal bezakli gumbazi Xivadagi eng katta gumbaz va shahar siluetining asosiy belgisidir. Ichkarida devorlar eshikdan gumbaz tagigacha oq-koʻk naqshlar bilan qoplangan, naqshlar orasidagi kartushlarda Pahlavon Mahmudning ruboiylari, diniy hikmatlar va ustalarning ismlari bitilgan. Ziyoratxonada avliyoning sirli koshin bilan qoplangan sagʻanasi turadi.