Islom Xoʻja minorasi va madrasasi

Islom Xoʻja kim boʻlgan?

Islom Xoʻja Xiva xoni Asfandiyorxonning qaynotasi va bosh vaziri boʻlgan. U Yevropa va Rossiyaga safar qilgan, Xivada zamonaviy yangiliklarni joriy etishga intilgan: uning tashabbusi bilan shaharda kasalxona, pochta-telegraf, Qoʻsh darvoza, Nurullaboy saroyidagi Asfandiyorxonning qabulxonasi, Xorazmning ayrim joylarida temir koʻpriklar qurilgan. Islohotlari mutaassib doiralar va saroy ichidagi raqiblari noroziligiga sabab boʻlgan; 1913-yilda Islom Xoʻja suiqasd natijasida halok boʻlgan.

Madrasa va minora qurilishi 1908-yilda boshlanib, 1910-yilda yakunlangan. Ishlarga taniqli meʼmor Xudoybergan Hoji rahbarlik qilgan, naqqoshlar Eshmuhammad Xudoyberdiyev va Bolta Voisov bezaklarni ishlagan. Islom Xoʻja madrasani taʼminlash uchun oʻz mulkidan katta yer maydonlarini vaqf qilgan.

Minora

Minoraning balandligi koʻpchilik manbalarda 56,6 metr deb koʻrsatiladi, asosining diametri 9,5 metr. U Xivaning eng baland inshooti boʻlib, yuqoriga qarab silliq torayib boradi. Tanasi gʻisht bilan birga koʻk, feruza va oq koshin belbogʻlar bilan oʻralgan — uzoqdan u yoʻl-yoʻl naqshli ustunga oʻxshaydi. Ichidagi gʻishtli aylanma zinapoya muqarnasli karniz ustiga oʻrnatilgan fonus-ravoqli maydonchaga olib chiqadi.

Minora bir vaqtning oʻzida kuzatuv minorasi va azon aytiladigan joy boʻlgan; yaqin maydonda xon farmonlari ham eʼlon qilingan. Bugun bu Ichan Qalʼaning eng baland manzara nuqtasi: yuqoridan Xivaning tom va gumbazlari, Dishan Qalʼa va uzoqdagi Qoraqum chekkasi koʻrinadi.

Madrasa

Madrasa ixcham — 42 hujradan iborat, taxminan 42,8 × 32,5 metr. Kirish yonida gumbazli masjid joylashgan: uning mehrobi majolika va ganch oʻymakorligi bilan bezatilgan, ichki gumbazi esa Xiva ustalari uslubida yopilgan. Hovli tomonga qaragan ikkinchi qavatda yogʻoch ustunli ayvon bor. Hozir madrasada Xorazm amaliy sanʼati muzeyi ishlaydi: yogʻoch oʻymakorligi, metall buyumlar, gilamlar, qadimiy arabcha yozuvli toshlar, xumlar, roʻzgʻor buyumlari va tangalar namoyish etiladi.

Bilasizmi?

Islom Xoʻja majmuasi Xivadagi soʻnggi yirik diniy qurilishlardan biridir: u Rossiya protektorati davrida, xonlik tugashidan bir necha yil oldin barpo etilgan. Shunga qaramay ustalar anʼanaviy Xiva uslubidan chekinmagan — minoraning shakli va koshin belbogʻlari asrlar davomida shakllangan mahalliy maktabning davomidir.

Minora Ichan Qalʼaning janubi-sharqiy qismida joylashgani uchun tor koʻchalarda yoʻnalishni yoʻqotgan sayyohlar uchun ishonchli moʻljal boʻlib xizmat qiladi: qayerda boʻlmang, uning yoʻl-yoʻl tanasi tomlar ustida koʻrinib turadi.