Dishan Qalʼa

Tarixi

Xiva anʼanaviy ravishda ikki qismga boʻlingan: ichki shahar — Ichan Qalʼa va tashqi shahar — Dishan Qalʼa. Tashqi devorni Olloqulixon 1842-yilda turkman yovmut qabilasining hujumlaridan himoyalanish uchun qurdirgan. Ogahiyning yozishicha, xon barcha fuqarolarini yiliga 12 kundan tekin ishlashga majbur qilgan va devor uch yilda bitgan; qurilishda 200 mingdan ortiq kishi qatnashgan. Tuproq shahardan ikki kilometr shimoldagi Govukkoʻl degan joydan olingan — u yerda hozir katta koʻl bor.

Devorning uzunligi manbalarda 5,6–6,2 km, balandligi 6–8 m, tagidagi qalinligi 4–6 m deb keltiriladi. Unda oʻnta darvoza boʻlgan: Hazorasp, Pishkanik, Bogʻishamol, Shixlar, Tozabogʻ, Shohimardon, Doshyoq, Qoʻsh, Gadoylar va Gandimiyon. 1873-yilda rus qoʻshinlari devor va darvozalarning bir qismini toʻpga tutgan, sovet yillarida devor tuprogʻi gʻisht xomashyosi sifatida ishlatilgan. Bugun devorning 1,4–1,6 km qismi qolgan; 2005-yilda UNESCO vakolatxonasi ishtirokida, 2008–2009-yillarda esa davlat tomonidan ayrim boʻlaklari taʼmirlangan.

Nima koʻrish mumkin

Saqlangan darvozalar ichida eng koʻrkami — shimoldagi Qoʻsh darvoza (1912): uchta silindrsimon burj orasida ikkita ravoqli oʻtish yoʻli, burjlarda koshinli bezaklar bor; u Urganch yoʻliga chiqqani uchun Urganch darvozasi deb ham atalgan. Sharqi-shimoldagi Hazorasp darvoza 1842-yilda pishiq gʻishtdan qurilgan: ikki yirik kuzatuv burji va ular orasidagi tishli galereya. Gandimiyon darvozasi esa 1873-yilda Xiva xonligini Rossiyaga qaram qilgan shartnoma imzolangan qishloq nomi bilan atalgan; u buzilib, 1970-yilda eski chizma va suratlar asosida qayta tiklangan.

Dishan Qalʼa koʻchalarida Nurullaboy saroyi, Sayid Mahruyjon, Abdolbobo, Toʻrt Shabboz majmualari va XX asr boshidagi Islom Xoʻja kasalxonasi, pochta-telegraf binolari bor. Bu — Xivaning odamlar yashaydigan, bozor va mahallalari bilan tirik qismi.