Ichan Qalʼa

Shahar ichidagi shahar

Ichan Qalʼa («ichki qalʼa») — Xivaning tarixiy yadrosi. U shimoldan janubga choʻzilgan, taxminan 650 × 400 metrli toʻrtburchak shaklida boʻlib, paxsa va xom gʻishtdan koʻtarilgan devor bilan oʻralgan. Devorlarning balandligi 8–10 metr, tagidagi qalinligi 5–6 metrga yetadi, har 30 metrcha joyda tashqariga boʻrtib chiqqan yarim doira burjlar qad rostlagan. Shaharga toʻrt darvoza orqali kiriladi: gʻarbda Ota darvoza, shimolda Bogʻcha darvoza, sharqda Polvon darvoza, janubda Tosh darvoza.

Ichki shaharni 1842-yilda Olloqulixon qurdirgan tashqi devor — Dishan Qalʼa oʻrab olgan. Shu tariqa Xiva oʻrta osiyocha shaharsozlikning klassik sxemasini — shahriston va raboddan iborat tuzilishni bugungacha saqlab qolgan kam sonli shaharlardan biridir.

Tarixi

Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Xiva oʻrnida odamlar ikki yarim ming yildan beri yashaydi; 1997-yilda shaharning 2500 yilligi nishonlangan. Rivoyatga koʻra, shahar Nuh paygʻambarning oʻgʻli Som qazdirgan Xeyvaq qudugʻi atrofida paydo boʻlgan — bu quduq hozir ham Ichan Qalʼaning shimoli-gʻarbiy qismida koʻrsatiladi. X asr arab geograflari Xivani karvon yoʻlidagi shaharcha sifatida tilga oladi.

XVI asr oxirida Amudaryo oʻzanini oʻzgartirib, Xorazmning eski poytaxti Gurganj (Koʻhna Urganch) suvsiz qolgach, xonlik markazi Xivaga koʻchdi va XVII asr boshidan shahar Xiva xonligining poytaxtiga aylandi. 1740-yilda Nodirshoh qoʻshinlari shaharni vayron qildi. Bugun koʻzga tashlanadigan obidalarning aksariyati XVIII asr oxiri — XX asr boshlarida, ayniqsa Qoʻngʻirotlar sulolasi hukmronligida qurilgan. 1873-yilda Xiva Rossiya imperiyasi protektoratiga aylandi, 1920–1924-yillarda esa Xorazm Xalq Sovet Respublikasining poytaxti boʻldi.

Nima koʻrish kerak

Ota darvozadan kirganda chap tomonda xonlarning qarorgohi Koʻhna Ark, oʻngda Muhammad Aminxon madrasasi va butunlay koshin bilan qoplangan Kalta Minor turadi. Gʻarbdan sharqqa choʻzilgan asosiy koʻcha 200 dan ortiq yogʻoch ustunli Juma masjidi, Olloqulixonning Toshhovli saroyi, madrasasi va karvonsaroyi yonidan oʻtib, Polvon darvozaga olib chiqadi. Janubiy mahallalarda Xivaning eng baland inshooti — Islom Xoʻja minorasi va shahar homiysi hisoblangan Pahlavon Mahmud maqbarasi joylashgan.

UNESCO hujjatlarida taʼkidlanganidek, Ichan Qalʼada juda qadimiy binolar kam saqlangan, ammo u Markaziy Osiyo islom meʼmorchiligining yaxlit va yaxshi saqlangan namunasidir. Ichan Qalʼa jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Oʻzbekistondagi birinchi obyekt hisoblanadi.

Tirik shahar

Ichan Qalʼa «jonsiz muzey» emas: devorlar ichida hozir ham oilalar yashaydi, hovlilarda yogʻoch oʻymakorlari, gilamdoʻzlar va kulollar ishlaydi. Xiva meʼmorchiligini oq-koʻk koshinlar, nozik oʻymakor yogʻoch ustun va eshiklar, peshtoqlar ustidagi qoʻsh guldasta minorachalar oson ajratib turadi. Koʻplab madrasa va saroylarda Xorazm tarixi, hunarmandchiligi, musiqasi va tabiatiga bagʻishlangan ekspozitsiyalar ochilgan.