Juma masjidi (Xiva)

Tarixi

Xivaning jome masjidi Ichan Qalʼaning qoq oʻrtasida, gʻarbiy va sharqiy darvozalarni bogʻlovchi asosiy koʻcha boʻyida joylashgan. X asr arab geografi Muqaddasiy Xivadagi jome masjidni tilga olgan, shuning uchun uning tarixi ming yildan oshadi deb hisoblanadi. Tarixchi Munis maʼlumotiga koʻra, XVIII asr oxirida masjid Abdurahmon Mehtar bergan mablagʻ hisobiga qayta qurilgan; bugungi bino 1788–1789-yillarga oid.

Masjidning shimoli-sharqiy burchagida baland minora qad koʻtargan, yonida esa Qozi Kalon madrasasi joylashgan.

Meʼmorchiligi

Juma masjidi Oʻrta Osiyo meʼmorchiligida kam uchraydigan turga mansub: unda peshtoq ham, gumbaz ham, ichki hovli ham yoʻq. Taxminan 55 × 46 metrli yagona zalni tekis yogʻoch tom qoplaydi, uni manbalarga koʻra 212–213 ta yogʻoch ustun koʻtarib turadi. Ustunlar orasidagi yarim qorongʻilikka tomdagi ikki yorugʻlik tuynugidan nur tushadi — bu sokin, salqin makon Xivaning issiq yozi uchun moʻljallangan.

Ustunlarning har biri oʻziga xos: ular turli davrlarda yasalgan va har biri alohida naqsh bilan bezatilgan. Eng qadimiy ustunlar X–XII asrlarga oid boʻlib, ulardan biri qatorida kufiy yozuvlar bor; ayrim tadqiqotchilar ularni Xorazmning qadimiy poytaxti Kotdan keltirilgan deb hisoblaydi. Xiva uslubidagi oʻsimliksimon naqshli ustunlar XVIII–XIX asrlarga tegishli. Oʻymakor eshiklar 1316, 1517, 1788 va 1789-yillarga mansub.

Qanday tomosha qilish kerak

Masjidga uch tomondan kiriladi. Zalga kirgach, shoshilmasdan ustunlar orasida aylaning va ularning tagkursi, tanasi va boshini solishtiring: baʼzilari ingichka va silliq, boshqalari yoʻgʻon, butun sirti oʻsimliksimon naqsh bilan qoplangan, ayrimlarida esa qadimiy yozuvlar saqlangan. UNESCO hujjatlarida ham Juma masjidining ustunli zali Markaziy Osiyoning keskin iqlimiga moslab loyihalangan noyob inshoot sifatida alohida qayd etilgan. Ustunlar orasidagi yarim qorongʻilikdan keyin tashqariga chiqqanda Ichan Qalʼaning yorugʻ koʻchalari ayniqsa keskin koʻrinadi — xivaliklar bu qarama-qarshilikni asrlar davomida his qilib kelgan.

Bilasizmi?

Ustunlar toshdan yasalgan tagkursilar ustiga oʻrnatilgan: bu yogʻochni nam tortishdan saqlaydi va zilzila paytida bino «nafas olishiga» imkon beradi. Masjid janubiy devoridagi mehrob oʻrnida muqarnasli tokchalar, oʻng tomonda esa vaqf mulklari sanab oʻtilgan marmar lavha bor.

Masjid minorasidan Ichan Qalʼa tomlari ustidan keng manzara ochiladi, biroq zinapoyasi tor va tik.

Juma masjidi Ichan Qalʼaning UNESCO roʻyxatidagi asosiy obidalaridan biri boʻlib, hozir ham bu yerda juma namozi oʻqiladi.