XIX asr qoraqalpoq adabiyotining yirik vakili, Orol boʻyidagi Moʻynoq tumanida tugʻilgan shoir. «Ziyvar» taxallusi bilan ijod qilgan; sheʼrlari qoraqalpoq xalqining ogʻir qismati va erk orzusini aks ettiradi.
Ajiniyoz Qoʻsiboy oʻgʻli 1824-yilda Orol dengizining janubiy sohilidagi, Amudaryo quyilish joyiga yaqin Qamishboʻgʻat ovulida — hozirgi Moʻynoq tumani hududida tugʻilgan; bu yerlar oʻsha paytda Xiva xonligi tarkibida edi. Otasi Qoʻsiboy va akalari oʻz davrining botirlari, onasi Nazira esa soʻzga chechan ayol boʻlgan. Ajiniyoz avval Xoʻjamurod imom madrasasida, keyin amakisi Elmuroddan saboq oldi; yoshligidanoq kitob koʻchirish bilan shugʻullanib, 16 yoshida Navoiy sheʼrlarini qoʻlda koʻchirgan. Soʻng Xivadagi Shergʻozixon va Qutlugʻmurod inoq madrasalarida tahsil olib, qozoq, arab, fors, chigʻatoy va turkman tillarini oʻrgangan.
Ijodi
Ajiniyoz qoraqalpoq tilida falsafiy lirika yaratgan. Uning sheʼrlarida ijtimoiy adolatsizlik, xalqning ogʻir turmushi va yaxshi hayotga intilish asosiy mavzu. «Boʻzatov» dostonida u 1858–1859-yillarda qoraqalpoqlarning Xiva xonligiga qarshi qoʻzgʻoloni va uning fojiali oqibatlarini — xalqning oʻz yurtini tashlab ketishga majbur boʻlishini tasvirlagan. Qozoq oqini Qiz Mengʻesh bilan sheʼriy bahsi — aytishuvi xalq orasida keng tarqalgan. Ajiniyoz baxshi sifatida ham el orasida tanilgan; u 1878-yilda vafot etgan. Uning sheʼrlarida Orol boʻyi tabiati, Amudaryo, baliqchilar va chorvadorlar hayoti ham jonli tasvirlangan; koʻplab qoʻshiqlari bugun ham baxshilar repertuarida.
Xotirasi
Nukusdagi davlat pedagogika instituti, koʻplab koʻchalar, maktablar va Qoʻngʻirot tumanidagi aholi punkti Ajiniyoz nomi bilan ataladi. Moʻynoq tumanidagi Ajiniyoz maqbarasi 2019-yilda davlat muhofazasiga olingan; Nukus, Qonlikoʻl va Shumanay tumanlarida hamda Xorazm viloyatining Gurlan tumanida unga haykallar oʻrnatilgan. Orol fojiasi bilan tanilgan Moʻynoqqa boradigan sayohatchi shoirning vatani bilan ham tanishishi mumkin.
1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
