Maʼrifatparvar, tilshunos, tarixchi, noshir, shoir
18621937
Namangan viloyatining Toʻraqoʻrgʻonida tugʻilgan jadid maʼrifatparvari, koʻp tilni bilgan sayyoh va olim. Fargʻona vodiysidagi ilk bosmaxonalardan birini ochgan; 1937-yilda qamoqda vafot etgan.
Isʼhoqxon Junaydullaxoʻja oʻgʻli — Ibrat 1862-yilda Namangan yaqinidagi Toʻraqoʻrgʻon qishlogʻida ziyoli oilada tugʻilgan: bobosi Toʻraxon maxdum Qoʻqon xonligida qozi boʻlgan va «Afsus» taxallusi bilan sheʼr yozgan, otasi va onasi ham oʻqimishli kishilar edi. Mahalliy madrasada, soʻng Qoʻqondagi madrasada tahsil olgan va 1886-yilda qishlogʻiga qaytib, yangi usulda oʻqitadigan maktab ochgan. 1887-yilda onasini hajga olib borib, soʻng toʻqqiz yil davom etgan sayohatga chiqdi: Quddus, Damashq, Istanbul, Sofiya, Afina, Rim, Bagʻdod, Tehron, Isfahon, Sheroz, Afgʻonistonda boʻlgan, 1892–1896-yillarda Hindistonning Bombay va Kalkutta shaharlarida yashagan, Qashqar orqali 1896-yilda vataniga qaytgan. Sayohat davomida arab, fors, hind, ingliz va boshqa tillarni oʻrgangan.
Olim va noshir
Ibrat 1901-yilda nashr etilgan «Lugʻati sitta al-sina» — olti tilli lugʻat, dunyo yozuvlari tarixi va xattotlikka bagʻishlangan «Jomeʼ ul-xutut» (1912), Oʻrta Osiyo va Qoʻqon xonligi tarixini yorituvchi «Tarixi Fargʻona» (1912–1913) asarlarini yozgan. 1908-yilda u Orenburgdan toshbosma mashina sotib olib, uni poyezdda Qoʻqongacha, soʻng tuyalarda Toʻraqoʻrgʻonga olib kelgan va oʻz hovlisida «Matbaai Isʼhoqiya» bosmaxonasini ochgan. Uning sheʼr va maqolalari Behbudiyning «Oyina» jurnali va boshqa nashrlarda chop etilgan. 1937-yilda «aksilsovet tashviqot»da ayblanib hibsga olindi va oʻsha yilning aprelida, 75 yoshida, Andijondagi qamoqxonada vafot etdi; qabri hanuz nomaʼlum.
Toʻraqoʻrgʻondagi yodgorlik majmuasi
Mustaqillik yillarida Ibratning asarlari qayta nashr etildi. 2018-yil 3-mayda Toʻraqoʻrgʻonda Isʼhoqxon Ibrat nomidagi yodgorlik majmuasi ochildi: unda muzey, bogʻ, xiyobon, bosmaxona va olimga haykal bor. 2020-yilda uning hayoti haqida film suratga olingan. Namangan shahridan bir necha oʻn kilometr narida joylashgan bu majmua Fargʻona vodiysi boʻylab sayohatda jadidlar tarixi bilan tanishish uchun qulay manzil.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
