Gʻijduvon yaqinida tugʻilib, Buxoro madrasalarida oʻqigan, Samarqandda yashab ijod qilgan adib. Zamonaviy tojik adabiyotining asoschisi, oʻzbek tilida ham asarlar yozgan; Samarqanddagi uyi muzey.
Sadriddin Saidmurodzoda 1878-yil 15-aprelda Buxoro amirligining Gʻijduvon atrofidagi Soktare qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan. 1889-yilda vabo epidemiyasida ota-onasidan ayrilib, oʻn bir-oʻn ikki yoshida Buxoroga keldi va Mir Arab, Koʻkaldosh va boshqa madrasalarda oʻqidi; tirikchilik uchun madrasada farrosh va oshpazlik qilgan. 1896-yildan «Ayniy» taxallusi bilan sheʼr yoza boshlagan. U Ahmad Donish gʻoyalaridan taʼsirlanib, jadidlar safiga qoʻshildi, Buxoroda yangi usul maktablari ochdi va ular uchun «Yoshlar tarbiyasi» (1909) darsligini tuzdi. 1917-yil aprelida amir buyrugʻi bilan 75 darra urilib, zindonga tashlandi; Kogondan kelgan rus askarlari uni ozod qilishgan. Shundan soʻng Ayniy Samarqandga koʻchib keldi.
Adib va olim
Samarqandda Ayniy maorif tizimida va yangi matbuotda ishlab, tojik va oʻzbek tillarida sheʼr, maqola va hikoyalar yozdi. «Buxoro jallodlari» (1922), «Odina» (1924), tojik tilidagi birinchi yirik roman «Doxunda», «Qullar» (1934), hajviy «Sudxoʻrning oʻlimi» (1939) va toʻrt qismli «Esdaliklar» (1949–1954) uning eng mashhur asarlari. «Esdaliklar»da XIX asr oxiri Buxorosining kundalik hayoti — madrasalar, bozorlar, mahallalar gʻoyat jonli tasvirlangan. Ayniy Firdavsiy, Rudakiy, Ibn Sino, Navoiy haqida tadqiqotlar yozgan, «Tojik adabiyoti namunalari» (1926) majmuasini tuzgan, yozma manbalar va rivoyatlarga tayanib Rudakiyning qabrini Panjrud qishlogʻida aniqlagan.
Xotirasi
1951-yilda Ayniy Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti etib saylandi. U 1954-yil 15-iyulda Dushanbeda vafot etdi va shu yerda dafn qilindi. Samarqanddagi, Registon va Goʻri Amir yaqinidagi uyida (u 1917-yildan 1950-yillar boshigacha shu yerda yashagan) yodgorlik uy-muzeyi ochilgan: yashash va ish xonalari, yozuv stoli, qoʻlyozmalari va oʻzi ekkan daraxtlar saqlanib qolgan. Buxoroda esa «Esdaliklar» sahifalarida tasvirlangan madrasalarni bugun ham koʻrish mumkin.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
