Buxoro yaqinidagi Afshona qishlogʻida tugʻilgan, Yevropada Avitsenna nomi bilan mashhur tabib va faylasuf. Uning «Tib qonunlari» asrlar davomida Sharq va Gʻarbda asosiy tibbiyot darsligi boʻlgan.
Abu Ali al-Husayn ibn Abdulloh ibn Sino taxminan 980-yilda Somoniylar poytaxti Buxoro yaqinidagi Afshona qishlogʻida tugʻilgan. Otasi Balxdan kelgan amaldor boʻlgan, oila tez orada Buxoroga koʻchgan. Manbalarga koʻra, bola oʻn yoshida Qurʼonni yod olgan, keyin fiqh, mantiq, geometriya va astronomiyani oʻrgangan, oʻn olti-oʻn yetti yoshida esa tabobat bilan shugʻullana boshlagan. Somoniy amir Nuh ibn Mansurni davolagani uchun unga saroy kutubxonasidan foydalanish ruxsati berilgan — keyinchalik olim bu kutubxonani noyob kitoblar xazinasi sifatida eslagan. Uning dastlabki ustozlaridan biri faylasuf Abu Abdulloh Notiliy boʻlgan.
Sarson yillar va asarlari
999-yilda Somoniylar davlati qulagach, Ibn Sino Gurganjga — xorazmshoh Maʼmun saroyiga ketdi, soʻng Jurjon, Ray, Hamadon va Isfahonda yashadi; Hamadonda vazir lavozimida ham ishlagan. U 450 ga yaqin asar yozgan, ulardan 240 ga yaqini saqlangan. Eng mashhuri — besh kitobdan iborat «Tib qonunlari» («Al-Qonun fit-tib»): u XII asrda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa universitetlarida XVII asrgacha oʻqitilgan. Falsafa va tabiiy fanlarga bagʻishlangan ulkan «Kitob ash-shifo», fors tilidagi «Donishnoma» ham uning qalamiga mansub. Ibn Sino arab va fors tillarida sheʼrlar ham yozgan. Olim 1037-yil iyunida Hamadonda vafot etgan va oʻsha yerda dafn etilgan. «Tib qonunlari»dagi yuqumli kasalliklar, dorilarni sinash va gigiyena haqidagi qarashlar oʻz davri uchun ancha ilgʻor edi.
Oʻzbekistondagi izlari
1980-yilda Ibn Sino tavalludining 1000 yilligi keng nishonlanib, «Tib qonunlari» besh jildda nashr etildi. Uning ona qishlogʻi Afshonada (Buxoro viloyati, Peshku tumani) olimga bagʻishlangan muzey ishlaydi, Buxoro va Afshonada haykallari oʻrnatilgan. 1990-yilda ochilgan Buxoro davlat tibbiyot instituti uning nomini oladi. Buxorodan Afshonaga yarim kunlik sayohat qilish mumkin.
999-yilda turkiy Qoraxoniylar sulolasidan Nasr ibn Ali Buxoroni egallab, Somoniylar davlatiga barham berdi. Qoraxoniylar islomni qabul qilgan ilk turkiy sulolalardan biri edi; XI asr oʻrtalarida davlat ikkiga boʻlindi va Gʻarbiy xoqonlik markazi Samarqand boʻldi. Bu davrda turkiy til adabiyot tiliga aylana boshladi: Yusuf Xos Hojibning «Qutadgʻu bilig» dostoni yozildi. Qoraxoniylar katta qurilishlar olib bordi: Buxorodagi Kalon minorasi, Navoiy viloyatidagi Raboti Malik karvonsaroyi, Vobkent va Jarqoʻrgʻon minoralari shu davrga oid. XII asrda sulola avval saljuqiylarga, keyin qoraxitoylarga tobe boʻldi va 1212-yilda Xorazmshoh Muhammad tomonidan tugatildi.
X–XI asrlar boʻyida Xorazmshoh Maʼmun ibn Maʼmun saroyida, poytaxt Gurganjda (hozirgi Koʻhna Urganch, Turkmaniston) taniqli olimlar toʻplandi. Manbalarda bu ilmiy markaz 1000- yoki 1004-yilda tashkil topgan deb koʻrsatiladi; tarixda u «Maʼmun akademiyasi» nomi bilan qolgan. Bu yerda Abu Rayhon Beruniy, bir muddat Ibn Sino, faylasuf Abu Sahl Masihiy, matematik Abu Nasr ibn Iroq ishlagan. 1017-yilda Xorazmni Gʻaznaviy Mahmud bosib oldi va olimlarning bir qismi, jumladan Beruniy Gʻaznaga olib ketildi. 1997-yilda XivadaXorazm Maʼmun akademiyasi qayta tiklandi, 2006-yilda uning 1000 yilligi nishonlandi.
