Tasavvuf piri, naqshbandiya tariqatining asoschisi
13181389
XIV asrda Buxoro yaqinida yashagan tasavvuf piri, dunyodagi eng keng tarqalgan tariqatlardan biri — naqshbandiyaning asoschisi. Kogon tumanidagi majmuasi Oʻzbekistonning eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjolaridan biri.
Muhammad Bahouddin ibn Muhammad al-Buxoriy 1318-yilda Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon qishlogʻida tugʻilgan; keyinchalik qishloq Qasri Orifon — «oriflar qasri» deb atala boshlangan. Oilasi kimxob toʻqish va naqsh solish bilan shugʻullangan, «Naqshband» — «naqsh bogʻlovchi» laqabi shu bilan bogʻlanadi; boshqa talqinga koʻra, bu nom qalbga Allohning nomini «naqsh qilish» maʼnosini anglatadi. Bahouddin yoshligida shayx Muhammad Boboyi Samosiyga, soʻng uning xalifasi Sayyid Amir Kulolga shogird boʻlgan; Abdulxoliq Gʻijduvoniyning maʼnaviy yoʻlini ham oʻzlashtirgan. Ikki marta hajga borgan, umrining koʻp qismini Buxoro atrofida oʻtkazgan va 1389-yilda oʻz qishlogʻida vafot etgan.
«Dil ba yoru dast ba kor»
Bahouddin xojagon yoʻlini davom ettirib, unga yangi ruh baxsh etdi. Uning taʼlimoti dunyodan voz kechish oʻrniga odamlar orasida, halol mehnat bilan yashab, qalbni doimo Alloh bilan tutishga chaqiradi; bu gʻoya «Dil ba yoru dast ba kor» — «Qalb Alloh bilan, qoʻl mehnatda» shiori bilan mashhur. U Gʻijduvoniyning sakkiz qoidasiga yana uchtasini qoʻshgan, ovoz chiqarmay qilinadigan zikrni asosiy amal deb bilgan, dabdabali marosimlarga qarshi chiqqan. Uning nomidan tarqalgan naqshbandiya tariqati XV asrda Xoja Ahror davrida Movarounnahrda katta taʼsirga ega boʻldi, soʻng Hindiston, Usmonli saltanati, Kavkaz va Indoneziyagacha yoyildi.
Bahouddin majmuasi
Pir dafn etilgan joyda asrlar davomida ziyoratgoh shakllandi: XVI asrda Abdulazizxon xonaqohi, keyinroq masjidlar, hovuz va qabriston qoʻshildi. 1993-yilda hijriy hisobda tavalludining 675 yilligi munosabati bilan majmua qayta taʼmirlandi. Majmua Buxorodan taxminan 12 km shimoli-sharqda, Kogon tumanida joylashgan. Xalq orasida bu yerni bir necha marta ziyorat qilish katta savob ekani haqida eʼtiqod bor; ziyoratga kamtarona kiyimda borish tavsiya etiladi.
Taxminan 1333-yilda mashhur marokashlik sayyoh Ibn Battuta Oltin Oʻrdadan Xorazmga keldi. U Urganchni turkiy hukmdorlarning eng katta, goʻzal va gavjum shaharlaridan biri deb taʼriflagan. Soʻngra Buxoro va Samarqandga yoʻl oldi: Buxoroning koʻp qismi moʻgʻul bosqinidan keyin hamon vayron ekanini, Samarqandni esa «eng ulugʻ va goʻzal shaharlardan biri» deb yozgan, ammo shahar devorlari buzilib yotganini ham qayd etgan. Naxshab (Qarshi) yaqinida u islomni qabul qilgan Chigʻatoy xoni Tarmashirin bilan uchrashgan, keyin Termiz orqali Afgʻoniston va Hindistonga oʻtgan. Uning «Sayohatnoma»si moʻgʻullar davridagi Oʻrta Osiyo haqidagi qimmatli manba.
XIV asrda Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon (keyinchalik Qasri Orifon) qishlogʻida yashagan Bahouddin Naqshband (1318–1389) XII asrda Abdulxoliq Gʻijduvoniy boshlagan «xojagon» yoʻlini davom ettirib, yangi tasavvuf tariqatiga asos soldi. Naqshbandiya ovoz chiqarmay qilinadigan zikr, tarkidunyochilikdan koʻra jamiyat ichida halol mehnat bilan yashashni targʻib qilgan; bu gʻoya «Dil ba yoru dast ba kor» («Qalb Alloh bilan, qoʻl mehnatda») shiori bilan mashhur. XV asrda Xoja Ahror davrida tariqat Movarounnahrda ulkan taʼsirga ega boʻldi, keyin Hindiston, Usmonli saltanati va Kavkazgacha yoyildi. Bahouddin dafn etilgan Kogon tumanidagi majmua bugun eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjolardan biri.
Keshlik barlos amiri Temur 1360-yillarda Movarounnahrdagi amirlar kurashida koʻtarilib, 1370-yilda Balxda sobiq ittifoqchisi Amir Husaynni yengdi va qurultoyda oliy hukmdor deb eʼlon qilindi. U chingiziy malika Saroy Mulkxonimga uylanib, «koʻragon» (xonning kuyovi) unvonini oldi, poytaxt etib Samarqandni tanladi. Keyingi 35 yil ichida Temur Xorazm, Eron, Oltin Oʻrda, Hindiston, Suriya va Kichik Osiyoga yurishlar qilib, ulkan saltanat barpo etdi; bu yurishlar koʻplab shaharlar vayronasi va katta qurbonlar bilan kechgan. Ayni paytda Samarqand, Shahrisabz va boshqa shaharlarga turli oʻlkalardan ustalar olib kelinib, temuriylar meʼmorchiligining shoh asarlari yaratildi.
Amir Temur oʻzi tugʻilgan Kesh — Shahrisabz shahrida 1380-yilda ulkan yozgi saroy — Oqsaroy qurilishini boshlatdi. Ish yigirma yildan ortiq davom etdi: 1404-yilda Shahrisabzga kelgan Kastiliya elchisi Klavixo saroyni hali qurilib bitmagan holda koʻrgan va uning oltin va lojuvard bilan bezalgan zallarini hayrat bilan tasvirlagan. Saroy keyinroq vayron boʻlgan, bugungi kungacha faqat ulkan peshtoq ravogʻining ikki ustunsimon qismi saqlanib qolgan — ularning balandligidan peshtoqning koʻlamini tasavvur qilish mumkin. Oqsaroy, Koʻk gumbaz, Dorus-saodat va Dorut-tilovat majmualari bilan birga «Shahrisabz tarixiy markazi» 2000-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
