Amir Temur saltanati
1370-yilda Movarounnahr hukmdori boʻlgan Amir Temur (1336–1405) keyingi 35 yilda Xorazm, Eron, Oltin Oʻrda, Hindiston, Suriya va Kichik Osiyoga yurishlar qilib, Oʻrta Osiyodan Kichik Osiyogacha choʻzilgan saltanat barpo etdi. Bu yurishlar koʻplab shaharlarning vayron boʻlishi va katta qurbonlar bilan kechgan, shu bois Temur shaxsi tarixchilar tomonidan turlicha baholanadi. Ayni paytda u poytaxt Samarqandni obod qilishga katta eʼtibor berdi: bosib olingan yurtlardan meʼmor, naqqosh va hunarmandlar olib kelindi, shahar atrofida Bogʻi Dilkusho, Bogʻi Chinor kabi bogʻlar yaratildi. Temur oʻzini xon emas, amir deb atagan va chingiziy xonlarni nomigagina taxtda saqlagan.
Meʼmorchilik: koʻk gumbazlar asri
Temuriylar meʼmorchiligi ulkan peshtoqlar, qoʻsh qobiqli qovurgʻali gumbazlar, sirlangan koshin va mozaika bilan mashhur. Samarqandda Bibixonim jome masjidi (1399–1404), Goʻri Amir maqbarasi, Shohi Zinda ansambli, Shahrisabzda Oqsaroy (1380–1404) va Dorus-saodat majmuasi qurildi. Temur Turkistondagi Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasini ham qurdirgan. Bu uslub keyinchalik Eron va Hindistondagi meʼmorchilikka, jumladan Boburiylar inshootlariga katta taʼsir koʻrsatdi. Goʻri Amir dastlab Temurning nabirasi Muhammad Sulton uchun qurilgan, keyinchalik temuriylar xilxonasiga aylangan.
Shohrux va Ulugʻbek: ilm-fan markazi
Temur vafotidan keyin uning oʻgʻli Shohrux (1409–1447) poytaxtni Hirotga koʻchirdi, Samarqandni esa nabirasi Mirzo Ulugʻbek qariyb 40 yil boshqardi. Ulugʻbek Buxoro (1417), Samarqand (1417–1420) va Gʻijduvonda (1433) madrasalar qurdirdi, 1424–1428-yillarda esa rasadxona barpo etdi. U yerda Gʻiyosiddin Koshiy, Qozizoda Rumiy va Ali Qushchi bilan birga 1018 yulduzning oʻrni koʻrsatilgan mashhur «Zij»ni tuzdi. 1449-yilda Ulugʻbek oʻgʻli Abdullatif buyrugʻi bilan oʻldirildi, rasadxona vayron etildi. Koshiy 1424-yilda 2π qiymatini oʻnli kasrdan keyingi oʻn oltita raqamgacha aniq hisoblagan.
Hirot va adabiyot gullashi
XV asr ikkinchi yarmida temuriylar madaniyatining markazi Sulton Husayn Boyqaro hukmronlik qilgan Hirot boʻldi. Bu yerda Alisher Navoiy turkiy (chigʻatoy) tilda «Xamsa» va boshqa asarlar yaratib, bu tilning adabiy imkoniyatlarini isbotladi, Abdurahmon Jomiy forsiy sheʼriyatda, Kamoliddin Behzod miniatyura sanʼatida yangi choʻqqilarni zabt etdi. Temuriy shahzoda Zahiriddin Muhammad Bobur esa keyinroq oʻzining «Boburnoma» xotiralarini yozdi. Samarqand va Hirotda kitobat sanʼati, xattotlik va musiqa ham yuksak darajaga chiqdi.
Temuriylarning soʻnggi yillari
Temuriy shahzodalar oʻrtasidagi oʻzaro urushlar davlatni zaiflashtirdi. 1500-yilda Dashti Qipchoq oʻzbeklari xoni Muhammad Shayboniyxon Samarqandni egalladi, 1507-yilda Hirot ham uning qoʻliga oʻtdi. Bobur Kobulga, soʻngra Hindistonga yoʻl oldi va 1526-yilda u yerda Boburiylar saltanatiga asos soldi. Bugun temuriylar merosini Samarqand, Shahrisabz, Buxoro va Gʻijduvon obidalarida, Toshkentdagi Temuriylar tarixi davlat muzeyida koʻrish mumkin. Amir Temur haykallari Toshkent, Samarqand va Shahrisabz markazida oʻrnatilgan.
