Dorussaodat majmuasi

Tarixi

Dorussaodat (manbalarda Dorussiyodat — “Sayyidlar maskani” shaklida ham uchraydi) Shahrisabz tarixiy markazining janubi-sharqida joylashgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”sida yozilishicha, Amir Temur Keshda maxsus imorat qurdirib, unda oʻgʻli Jahongir va boshqa amirzodalar dafn etilishini buyurgan. Temurning toʻngʻich va eng sevimli oʻgʻli Jahongir 1376-yilda yigirma yoshida vafot etgan; majmua qurilishi shundan keyin boshlangan va 1390-yillarda ham davom etgan.

Oʻz davrida bu Shahrisabzdagi eng yirik inshootlardan biri boʻlgan: majmua tarhi Turkistondagi Xoʻja Ahmad Yassaviy maqbarasiga oʻxshatiladi. Unda maqbaralar, masjid, xonaqoh va xizmat xonalari boʻlgan. Majmua ham Oqsaroy kabi XVI asrdagi urushlarda katta zarar koʻrgan va asosiy qismi buzilib ketgan.

Jahongir Mirzo Temurning merosxoʻri sifatida tayyorlangan, ammo otasidan ancha oldin vafot etgan. Uning oʻgʻillari Muhammad Sulton va Pir Muhammad keyinchalik Temur saltanatida muhim oʻrin tutgan: Temur nevarasi Muhammad Sultonni valiahd deb eʼlon qilgan, uning vafotidan soʻng esa Pir Muhammadni merosxoʻr etib tayinlagan.

Nimalar saqlangan

Bugun majmuadan uchta asosiy qism qolgan. Eng koʻzga koʻringani — Jahongir maqbarasi: baland, qirrali baraban ustidagi konussimon gumbazli bino. Uning yonidagi Hazrati Imom masjidi keyingi davrlarda qayta qurilgan va hozir ham faol; hovlisidagi qari chinorlar yozda salqin soya beradi.

Masjid orqasida, yer ostida, Amir Temur oʻzi uchun tayyorlatgan dahma joylashgan. Tor zinapoya orqali tushiladigan kichik xona deyarli butunlay bitta marmar sagʻana bilan band; devor va ravoqlaridagi bitiklar sulsda yozilgan Qurʼon oyatlaridan iborat. Biroq Temur bu yerga dafn etilmagan: u 1405-yil fevralida Oʻtrorda vafot etgach, Samarqanddagi Goʻri Amirga qoʻyilgan. Anʼanaviy talqinga koʻra, qish sababli Shahrisabzga yoʻl yopiq boʻlgani bunga sabab boʻlgan.

1970–1980-yillardagi qazishmalarda Jahongir maqbarasi yaqinidan juda katta ravoq qoldiqlari topilgan. Tadqiqotchilar fikricha, uning kengligi Oqsaroy ravogʻidan bor-yoʻgʻi 1,7 metr kichik boʻlgan — bu esa Dorussaodat bir paytlar qanchalik ulugʻvor boʻlganidan dalolat beradi.

Meʼmorchiligi

Jahongir maqbarasi XIV asr Movarounnahr meʼmorchiligining xarakterli namunasi: tashqi devorlar pishiq gʻishtdan, peshtoq va baraban esa sirli gʻisht va koshin naqshlar bilan bezatilgan. Ichkarida gumbaz ostidagi bagʻallar va yozuvlar saqlangan. Konussimon tashqi gumbaz Oʻrta Osiyoda kam uchraydigan shakl boʻlib, olimlar uni Xorazm anʼanalari bilan bogʻlaydi.

Yer osti dahmasi esa butunlay boshqacha: bezaksiz ohaktosh devorlar, ravoqli shift va markazdagi yaxlit marmar sagʻana unga qatʼiy va vazmin tus beradi.

Bilasizmi?

Dahma XX asrda tadqiq qilinganda sagʻana ichidan nomaʼlum shaxslarga tegishli qoldiqlar chiqqani aytiladi; ular kimga tegishli ekani hanuzgacha aniq emas.