Koʻk gumbaz masjidi (Shahrisabz)

Tarixi

Masjid peshtoqidagi bitikka koʻra, Mirzo Ulugʻbek uni otasi — Xuroson hukmdori Shohrux nomidan qurdirgan. Qurilish sanasi koʻpincha 1435–1436-yillar deb koʻrsatiladi, ayrim manbalarda 1434–1437-yillar ham uchraydi. Masjid Shamsuddin Kulol maqbarasining roʻparasida, “qoʻsh” tamoyili asosida qurilgan va Shahrisabzning bosh juma masjidi vazifasini bajargan.

Bino XX asrda bir necha bor taʼmirlangan: 1970-yillarda va Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan 1995–1996-yillarda. Tadqiqotchilar baʼzi taʼmir ishlari sifatsiz bajarilgani tufayli ayrim asl yozuvlar zarar koʻrganini qayd etadi.

Meʼmorchiligi

Masjid kvadrat tarhli: ichki zal taxminan 12,7 × 12,7 metr, uning ustida moviy koshin bilan qoplangan katta gumbaz koʻtariladi. Gumbaz barabani boʻylab kufiy yozuvda Qurʼon oyatlari bitilgan. Sharqqa qaragan peshtoq geometrik naqshlar va “Allohu akbar” takrorlanadigan bannoiy yozuvlar bilan bezatilgan. Ichkarida gumbaz sakkizta ravoq va ularni bogʻlovchi bagʻallar tizimiga tayanadi; burchaklardagi devor ichiga aylanma zinalar joylashtirilgan.

Ulugʻbekning boshqa binolaridan farqli ravishda, masjid bezagi ancha vazmin. Shunga qaramay, uning moviy gumbazi bugun ham Shahrisabz manzarasining eng tanish belgilaridan biri.

Gumbaz ostidagi hoshiyada sariq fonda oq harflar bilan “Fath” surasining dastlabki oyatlari, ichkaridagi gumbaz yuzasida esa mayda harflar bilan “Juma” surasi yozilgan; bu qism keyinroq taʼmirlangan. Masjid hovlisida kichik minora ham boʻlgan.