Koʻk gumbaz masjidi (Qarshi)

Tarixi

Masjid Buxoro hukmdori Abdullaxon II (1557–1598) davrida bunyod etilgan: bosh tarzidagi yozuvda xon nomi va hijriy 999-yil, yaʼni milodiy 1590–1591-yillar koʻrsatilgan. Moviy koshin bilan qoplangan gumbazi tufayli xalq uni Koʻk gumbaz deb atagan.

1898-yildagi zilziladan keyin tashqi gumbaz qattiq shikastlanib qulagan. 1953-yildan masjidda yana juma namozlari oʻqila boshlagan. Bino 1957, 1971, 1975-yillarda qisman, 1982-yilda toʻliq taʼmirlangan: oʻshanda samarqandlik naqqosh Nusratillo Asadov gumbaz tepasiga moviy sirli koshin bilan “Mulk” surasidan oyatlar yozgan. 1996-yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan, 2005–2006-yillarda esa Qarshining 2700 yilligiga tayyorgarlik doirasida yana taʼmir ishlari olib borilgan va masjid hozirgi koʻrinishiga ega boʻlgan.

Abdullaxon II davrida Qarshi Buxoro xonligining janubdagi muhim savdo shahriga aylangan: aynan shu yillarda Qashqadaryo ustidagi gʻisht koʻprik va shahar masjidlari qad koʻtargan. Koʻk gumbaz masjidi oʻsha qurilish davrining eng yaxshi saqlangan namunasidir.

Meʼmorchiligi

Majmua markazda baland gumbazli kvadrat zal va uning ikki yonidagi qanotlardan iborat. Bosh xonaning tarhi 8 × 8 metr, balandligi 14 metrga yaqin. Har bir qanot ikki qator joylashgan toʻrtta gumbazli xonadan tashkil topgan; ilgari ularning old tomoni ayvon kabi ochiq boʻlgan. Qibla devoridagi mehrob chuqurroq ishlangani sababli orqa devor biroz kengroq. Binoda 26 × 26 va 28 × 28 santimetrli pishiq gʻishtlar ishlatilgan.