Amir Temurning nabirasi, qariyb 40 yil Samarqandni boshqargan hukmdor va oʻz davrining eng yirik astronomi. Rasadxonasi va 1018 yulduzli «Zij»i bilan jahon fani tarixiga kirgan.
Muhammad Taragʻay — «Ulugʻbek» laqabi bilan mashhur — 1394-yil 22-martda Temurning yurishlaridan biri chogʻida Sultoniyada (Eron) tugʻilgan. Otasi Shohrux, onasi Gavharshodbegim boʻlgan, bolaligi bobosining qarorgohlarida oʻtgan. Temur vafotidan keyin Shohrux poytaxtni Hirotga koʻchirdi va 1409-yilda 15 yoshli oʻgʻlini Samarqand hokimi etib tayinladi; 1411-yildan Ulugʻbek butun Movarounnahrni boshqardi. 1425-yilda u Moʻgʻulistonga yurish qildi; shu yurishdan qaytayotib Jizzax yaqinidagi qoyaga bitik oʻydirgani maʼlum. Unga «Toʻrt ulus tarixi» asari ham nisbat beriladi.
Ilm-fan homiysi
Ulugʻbek Buxoro (1417), Samarqand (1417–1420) va Gʻijduvonda (1433) madrasalar qurdirdi; Samarqanddagi madrasada Gʻiyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy va boshqa olimlar dars bergan. 1424–1428-yillarda Koʻhak tepaligida qurilgan rasadxonaning asosiy asbobi — radiusi 40 metrdan ortiq ulkan sekstant edi. Uzoq yillik kuzatishlar natijasida tuzilgan «Ziji Koʻragoniy» 1018 yulduzning oʻrnini oʻz ichiga olgan va Ptolemeydan keyingi eng muhim yulduzlar katalogi hisoblanadi; unda yulduz yili uzunligi juda aniq hisoblangan. Katalog 1665-yilda Oksfordda lotin tilida nashr etilib, Yevropada ham tanildi. Shahrisabzdagi Koʻk gumbaz masjidi ham uning davrida qurilgan.
Fojiali yakun va xotira
1447-yilda Shohrux vafot etgach, taxt uchun kurash boshlandi. Ulugʻbekning oʻgʻli Abdullatif otasiga qarshi isyon koʻtarib, uni magʻlub etdi; hajga joʻnatilgan Ulugʻbek 1449-yil 27-oktabrda yoʻlda oʻldirildi va Goʻri Amirga, bobosi yoniga dafn etildi. 1941-yilda sagʻana ochilganda uning boshi kesilgani tasdiqlangan. Rasadxona xarobaga aylanib, faqat 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin tomonidan topildi. Bugun Samarqanddagi rasadxona muzeyi, Registondagi madrasa, Buxoro va Gʻijduvondagi madrasalar Ulugʻbek merosini koʻrish uchun eng yaxshi joylar; Oydagi kraterlardan biri ham uning nomi bilan atalgan.
1404-yilda Kastiliya qiroli Enrike III ning elchisi Rui Gonsales de Klavixo Amir Temur huzuriga keldi. Elchilar Termizda Amudaryodan kechib oʻtdi, Boysun togʻlaridagi «Temir darvoza» darasi va Kesh (Shahrisabz) orqali sentabr oyida Samarqandga yetib keldi. Klavixo kundaliklarida Samarqand atrofidagi bogʻlardagi qabul marosimlari, ziyofatlar, bozorlar, qurilib bitmagan Oqsaroy va Bibixonim jome masjidini batafsil tasvirlagan. Elchilar noyabrda qaytib ketishdi, oradan koʻp oʻtmay — 1405-yil fevralida Temur Oʻtrorda vafot etdi. Klavixoning kitobi Temur davri Movarounnahri haqidagi eng jonli Yevropa manbalaridan biri hisoblanadi.
Samarqand hokimi Mirzo Ulugʻbek ilm-maʼrifatga katta eʼtibor qaratib, uchta madrasa qurdirdi. 1417-yilda qurilgan Buxorodagi madrasa Markaziy Osiyoda saqlanib qolgan eng qadimgi madrasalardan biri; uning eshigiga «Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolning burchidir» degan hadis bitilgan. 1417–1420-yillarda Samarqandning Registon maydonida qurilgan madrasa oʻz davrining yirik universitetiga aylandi: bu yerda ilohiyot bilan birga matematika va astronomiya oʻqitilgan, manbalarga koʻra Ulugʻbekning oʻzi ham dars bergan. 1433-yilda Gʻijduvonda uchinchi madrasa barpo etildi. Uchala bino ham bugungacha saqlangan va tomosha qilish uchun ochiq.
1424–1428-yillarda Samarqand yaqinidagi Koʻhak (Choʻponota) tepaligida Mirzo Ulugʻbek rasadxona qurdirdi. Diametri 46 metrga yaqin uch qavatli silindrsimon bino ichida radiusi 40 metrdan ortiq ulkan sekstant — oʻsha davrdagi eng katta astronomik asbob oʻrnatilgan edi. Bu yerda Gʻiyosiddin Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi va Ulugʻbekning oʻzi kuzatuvlar olib borgan; natijada 1018 yulduz oʻrni keltirilgan «Ziji Koʻragoniy» jadvallari tuzildi. 1449-yilda Ulugʻbek oʻldirilgach, rasadxona vayron qilindi. 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin sekstantning yerosti qismini topdi; bugun uning ustida muzey ishlaydi.
Jizzax yaqinida, Sangzor daryosi Molguzar va Nurota togʻlari orasini kesib oʻtgan tor darada qadimdan Samarqand vohasini dasht bilan bogʻlovchi yoʻl oʻtgan. Bu darani XIX asr sayyohlari «Temur darvozasi» deb atagan, mahalliy nomi — Ilonoʻtdi. Qoyalarga oʻyilgan forscha bitiklardan biri Mirzo Ulugʻbekning «moʻgʻullar yurti»ga yurishdan eson-omon qaytganini (1425) qayd etadi. Boshqasi 1571–1572-yillarga oid boʻlib, Abdullaxon qoʻshini Turkiston, Toshkent va Fargʻonadan kelgan «400 ming kishilik» lashkarni yenggani haqida — bu raqam bitik muallifining daʼvosi. Bugun dara orqali Toshkent–Samarqand avtomobil va temir yoʻli oʻtadi.
