Temur darvozasi (Ilonoʻtdi darasi)

Dara

Temur darvozasi — Sangzor daryosi darasining eng tor qismi; u Molguzar va Nurota tizmalarini bir-biridan ajratib turadi. Deyarli tik qoyalar orasidagi dara kengligi 120–130 metr, ayrim joylarda 35–40 metrgacha torayadi. Xalq orasida u Ilonoʻtdi darasi deb ham ataladi. Daradan chiqqach, Sangzor Jizzax shahri orqali oqib oʻtadi, undan quyida esa Qili nomi bilan Tuzkon koʻli tomon yoʻl oladi. Qadimda bu dara Toshkent va Fargʻona tomondan Samarqandga boruvchi karvonlar va qoʻshinlar uchun eng qulay oʻtish joylaridan biri boʻlgan.

Bugun dara orqali Toshkent–Samarqand avtomobil yoʻli (M39) va temir yoʻl oʻtadi, shuning uchun koʻpchilik bu manzarani poyezd yoki mashina oynasidan koʻradi. Ikki ulkan qoyaning darvozaga oʻxshashi joyga nom bergan; rivoyatga koʻra, Amir Temur ham qoʻshini bilan shu yerdan oʻtgan.

Tosh bitiklari

Darani mashhur qilgan narsa — Jizzaxdan Samarqandga yurganda oʻng tomondagi qoyada, taxminan 10 metr balandlikda oʻyib yozilgan fors tilidagi bitiklar. Birinchisi hijriy 828 (milodiy 1425) yilga oid: unda Mirzo Ulugʻbek Koʻragonning jete va moʻgʻullar yurtiga qilgan yurishidan sogʻ-salomat qaytgani qayd etilgan.

Ikkinchi bitik hijriy 979 (milodiy 1571) yilda Iskandarxon oʻgʻli Abdullaxon nomidan yozilgan. Unda Abdullaxonning 30 ming kishilik qoʻshini Darveshxon, Boboxon va boshqa sultonlar ustidan qozongan gʻalaba tasvirlanadi. Bitikda raqib qoʻshini 400 mingga yetgani va Jizzax daryosi bir oy qon boʻlib oqqani aytiladi — bu raqamlarni oʻsha davr gʻalabanomalariga xos mubolagʻa deb tushunish kerak.

Ikkala bitikdan yuqorida Rossiya imperiyasi davrida, 1895–1898-yillardagi temir yoʻl qurilishi munosabati bilan oʻrnatilgan, imperator gerbi tushirilgan mis lavha bor. Dara 1871–1872-yillarda tayyorlangan «Turkiston albomi»ning arxeologik qismi uchun suratga olingan — oʻsha fotosuratlarda qoyalar va bitiklar bugungidek koʻrinadi.

Qanday borish

Dara Jizzaxdan Samarqand tomonga M39 yoʻli boʻylab 15–16 km masofada, taksida 20 daqiqalik yoʻl. Toshkent–Samarqand safarida Temur darvozasini Jizzax shahridagi Sharof Rashidov uy-muzeyi va Hamid Olimjon va Zulfiya muzeyi bilan qoʻshib, yarim kunlik toʻxtash rejalashtirish qulay. Suratga olish uchun ochiq havoli, quyoshli kunni tanlang: soyada bitiklarni koʻrish qiyin.

Bilasizmi?

Nomiga qaramay, bitiklarning hech biri Temur davriga tegishli emas: Ulugʻbek yozuvi Temur vafotidan 20 yil keyin, Abdullaxonniki esa qariyb 170 yil keyin oʻyilgan. Shunday qilib, «Temur darvozasi» bir qoyada temuriylar va shayboniylar davrini, soʻng Rossiya imperiyasi davrini birlashtirgan ochiq osmon ostidagi tarix kitobiga aylangan.