Istilo va boshqaruv
Rossiya imperiyasining Oʻrta Osiyoga yurishlari 1865-yilda Toshkentning olinishi bilan avjiga chiqdi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, unga birinchi boʻlib general Konstantin fon Kaufman rahbarlik qildi. 1868-yilda Samarqand olinib, Buxoro amirligi protektoratga aylandi; 1873-yilda Xiva xonligi ham shunday maqomni oldi, 1876-yilda esa Qoʻqon xonligi tugatilib, Fargʻona viloyati tuzildi. Oʻlka harbiy maʼmuriyat tomonidan boshqarildi, mahalliy aholi esa volost boshliqlari va qozilar orqali boshqarilib, siyosiy huquqlardan mahrum edi. Toshkent oʻlka poytaxtiga aylanib, unda rus maʼmuriyati, harbiy qismlar va savdo idoralari joylashdi.
Buxoro amiri va Xiva xoni oʻz taxtlarida qolgan boʻlsa-da, tashqi siyosat Rossiya nazoratiga oʻtdi. Xivada vazir Islomxoʻja maktab, kasalxona va pochta qurdirib, islohotlarga urindi; uning nomidagi minora va madrasa 1910-yilda bitkazilgan.
Temir yoʻl, paxta va yangi shaharlar
1888-yilda Kaspiyorti temir yoʻli Samarqandga, 1898-yilda Toshkent va Andijonga yetib keldi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochildi. 1880-yillardan Fargʻona vodiysida amerika navli paxta ekila boshlandi va oʻlka imperiya toʻqimachilik sanoatining asosiy xomashyo bazasiga aylandi. Eski shaharlar yonida radial rejali yangi rus qismlari — Toshkent, Samarqand, Kogon, Yangi Margʻilon (hozirgi Fargʻona) va Termizda harbiy qalʼalar va shaharchalar barpo etildi. Mirzachoʻlda rus koʻchmanchilari uchun qishloqlar va kanallar qurildi. Paxta tozalash zavodlari, banklar va savdo uylari ochildi, mahalliy savdogarlar ham bu savdoga qoʻshildi; ayni paytda gʻalla ekiladigan yerlarning qisqarishi oʻlkani tashqaridan keltiriladigan donga qaram qildi.
Jamiyat va madaniyat
Mustamlaka tartiblariga norozilik 1898-yilgi Andijon qoʻzgʻolonida namoyon boʻldi. XX asr boshida jadidlar — Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar yangi usul maktablari, gazetalar va milliy teatrga asos soldi. Shoirlar Muqimiy va Furqat zamonaning ijtimoiy muammolarini sheʼrga soldi. Rus olimlari va rassomlari ham oʻlkani oʻrgandi: 1871–1872-yillarda «Turkiston albomi» tayyorlandi, Vasiliy Vereshchagin mashhur «Turkiston turkumi»ni yaratdi, 1908-yilda Vasiliy Vyatkin Ulugʻbek rasadxonasini topdi. 1876-yilda Toshkentda oʻlka muzeyi ochildi — bugungi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyining asosi.
1916-yil va imperiyaning qulashi
Birinchi jahon urushi yillarida soliqlar va narxlar oshdi. 1916-yilda turkistonliklarni front orti ishlariga safarbar qilish haqidagi farmon keng qoʻzgʻolonga sabab boʻldi; Jizzaxda u ayniqsa shafqatsiz bostirildi. 1917-yil fevral inqilobidan keyin oʻlkada siyosiy hayot jonlandi, oktabrda esa Toshkentda hokimiyat bolsheviklar qoʻliga oʻtdi. 1917-yilda oʻlkada jadidlarning «Shoʻroi Islomiya», ulamolarning «Ulamo jamiyati» tashkilotlari va rus inqilobiy guruhlari faol boʻldi.
Qayerda koʻrish mumkin
Toshkentdagi Buyuk knyaz Nikolay Konstantinovich saroyi (1891) va Amaliy sanʼat muzeyi binosi, Samarqanddagi Universitet xiyoboni atrofidagi «yangi shahar», Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa saroyi va Xivadagi Islomxoʻja minorasi bu davr meʼmorchiligini yaxshi aks ettiradi.
