Yozuvchi, dramaturg, olim, jadid rahbarlaridan biri
18861938
Buxorolik jadid, zamonaviy oʻzbek adabiyoti va adabiyotshunosligining asoschilaridan biri, birinchi oʻzbek professori. Buxoro Xalq Respublikasida vazir boʻlgan; 1938-yilda qatagʻon qurboni boʻlgan.
Abdurauf Abdurahim oʻgʻli Fitrat 1886-yilda (ayrim manbalarda 1885-yilda) Buxoroda ziyoli oilasida tugʻilgan. Buxoro madrasalarida oʻqigach, 1909–1913-yillarda Istanbulda tahsil oldi. Shu yillarda fors tilida «Munozara» (Hindistonda bir farangi bilan buxorolik mudarrisning yangi maktab haqidagi bahsi), «Sayha» sheʼrlar toʻplami va «Hind sayyohi qissasi» asarlarini yozdi; ularda Buxoro amirligidagi turgʻunlik va jaholat keskin tanqid qilingan. Fitrat «Yosh buxoroliklar» harakatining maʼnaviy rahnamolaridan biriga aylandi. U Turkiyadagi islohotchilar gʻoyalaridan ilhomlanib, Buxoroda ilm-maʼrifat va boshqaruvni yangilashni orzu qilgan.
Inqilob, vazirlik va ijod
1917-yildan keyin Fitrat Toshkentda «Chigʻatoy gurungi» jamiyatini tuzib, oʻzbek tili va imlosini isloh qilishga kirishdi. 1920-yilda amirlik agʻdarilgach, Buxoro Xalq Sovet Respublikasida tashqi ishlar va maorif noziri boʻlib ishladi; 1921-yilda oʻzbek tilining Buxoroda davlat tili boʻlishida uning hissasi katta. 1923-yilda siyosatdan chetlatilgach, butun kuchini ilm va ijodga bagʻishladi: «Abulfayzxon» tarixiy dramasi, «Qiyomat», «Shaytonning tangriga isyoni» asarlari, oʻzbek adabiyoti tarixi, aruz va musiqa haqidagi tadqiqotlar yaratdi. 1920-yillar oxirida professor unvonini oldi — bu unvonni olgan birinchi oʻzbek olimi edi. 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlandi; 1960-yillar boshida oqlangan.
Xotirasi
Fitrat merosi mustaqillik yillarida toʻliq qayta tiklandi: 1991-yilda unga Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti berildi, keyinroq «Mustaqillik» ordeni bilan taqdirlandi. 1996-yilda tavalludining 110 yilligi munosabati bilan Buxoroda Fitrat bogʻi va uy-muzeyi tashkil etildi, shaharda uning haykali oʻrnatildi. Toshkent va Buxoroda koʻchalar va maktablar uning nomini oladi. Buxoro sayohatida Fitrat muzeyi jadidlar davri bilan tanishish uchun qulay manzil.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
