Fargʻonada tugʻilgan rassom, Oʻrta Osiyo zamonaviy tasviriy sanʼatining asoschilaridan biri. Uning «Anorli choyxona» asari Moskvadagi Tretyakov galereyasida, koʻplab rasmlari Nukusdagi Savitskiy muzeyida.
Aleksandr Nikolayevich Volkov 1886-yil 19 (31)-avgustda Yangi Margʻilonda — hozirgi Fargʻona shahrida garnizon shifokori oilasida tugʻilgan va bolaligi Turkistonda oʻtgan. Orenburg kadetlar korpusini tugatib, 1905-yilda Peterburg universitetiga oʻqishga kirgan, ammo tez orada rassomlikni tanlab, Badiiy akademiya qoshidagi oliy rassomlik bilim yurtida V. Makovskiy sinfida (1908–1910), Nikolay Rerix va Ivan Bilibin dars bergan xususiy maktabda, soʻng Kiyevda tahsil olgan. 1916-yilda Toshkentga qaytdi va umrining oxirigacha shu shaharda yashadi; 1919–1946-yillarda Toshkent rassomlik bilim yurtida dars berib, koʻplab oʻzbek rassomlarini tarbiyalagan.
«Anorli choyxona» va «Turkiston avangardi»
Volkov kubofuturizm taʼsirida Sharq hayotini yorqin ranglar va geometrik shakllar orqali ifodalovchi oʻziga xos uslub yaratdi. Uning «Karvon» (1922–1923) va «Anorli choyxona» (1924) asarlari Moskvadagi Davlat Tretyakov galereyasida saqlanadi. «Terimchi qizlar» (1932), «Shohimardonda tong», «Brigadaning dalaga chiqishi» kabi rasmlarida Oʻzbekiston manzaralari va odamlari aks etgan. Volkov atrofida «Turkiston avangardi» deb ataladigan rassomlar guruhi — Usto Moʻmin, Nikolay Karaxan va boshqalar shakllangan. 1930-yillarda uning ijodi «formalizm»da ayblanib, uzoq yillar soyada qoldi; shunga qaramay u 1946-yilda Oʻzbekiston xalq rassomi unvonini olgan. Volkov 1957-yil 17-dekabrda Toshkentda vafot etgan.
Qayerda koʻrish mumkin
Volkov asarlarining eng boy toʻplamlaridan biri Nukusdagi I. V. Savitskiy nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi — Savitskiy uning koʻplab rasmlarini rassomning oilasidan olib, saqlab qolgan. Toshkentdagi Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida ham uning asarlari bor. Nukusga boradigan sanʼat ixlosmandlari uchun Volkov zali muzeyning eng mashhur boʻlimlaridan biri.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
