Kiyevda tugʻilgan rassom va kolleksioner, Nukusdagi Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyining asoschisi. Sovet davrida taqiqlangan avangard sanʼatining minglab asarlarini saqlab qolgan; Nukusda dafn etilgan.
Igor Vitalyevich Savitskiy 1915-yil 4-avgustda Kiyevda advokat oilasida tugʻilgan, 1920-yillarda oilasi Moskvaga koʻchgan. Moskvadagi poligrafiya instituti va rassomlik bilim yurtida, soʻng Surikov nomidagi institutda tahsil olgan. 1950-yilda Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tarkibida rassom sifatida Qoraqalpogʻistonga keldi va bu oʻlka uning taqdiriga aylandi. Nukusga koʻchib, 1957–1966-yillarda qoraqalpoq zargarlik buyumlari, gilamlar, kiyim-kechak, tangalar va boshqa amaliy sanʼat namunalarining katta toʻplamini yigʻdi va hokimiyatni muzey ochish zarurligiga ishontirdi.
«Taqiqlangan sanʼat» xazinasi
1966-yilda Nukusda Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyi ochilib, Savitskiy uning birinchi direktori boʻldi. Arxeologik topilmalar va xalq amaliy sanʼati bilan bir qatorda u sovet davrida «formalizm» deb qoralangan, sotsialistik realizmga mos kelmagan rassomlarning asarlarini qidirib topdi: ularning oilalari va merosxoʻrlaridan minglab rasmlarni xarid qilib yoki sovgʻa sifatida olib, uzoq Nukusga olib keldi. Aleksandr Volkov, Usto Moʻmin va boshqa «Turkiston avangardi» rassomlari hamda rus avangardi ustalarining asarlari shu tariqa saqlanib qoldi. Savitskiy 1984-yil 27-iyulda Moskvada vafot etdi va vasiyatiga koʻra Nukusdagi rus qabristoniga dafn qilindi; qabr toshida «Goʻzallikning dohiy xaloskoriga — minnatdor avlodlardan» degan yozuv bor.
Muzeyni koʻrish
Bugun muzey I. V. Savitskiy nomini oladi va koʻpincha «choʻldagi Luvr» deb ataladi; u Oʻzbekistonning eng mashhur muzeylaridan biri. 2010-yilda u haqda «Taqiqlangan sanʼat choʻli» hujjatli filmi suratga olingan. Nukusga kelgan sayohatchilar uchun muzeyga kamida yarim kun ajratish tavsiya etiladi; shahar Moʻynoq va qadimgi Xorazm qalʼalariga boradigan yoʻl ustida joylashgan.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
1927-yil 8-martda — Xalqaro xotin-qizlar kunida sovet hokimiyati Oʻrta Osiyoda «Hujum» kampaniyasini boshladi. Uning maqsadi ayollarni paranji va chachvondan voz kechishga undash, savodxonlik kurslari, ishlab chiqarishga jalb qilish orqali ularning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish edi. Shahar maydonlarida ommaviy ravishda paranji yoqish marosimlari oʻtkazildi. Kampaniya jamiyatda keskin qarshilikka uchradi: paranjini tashlagan koʻplab ayollar taʼqib qilindi, ayrim hisob-kitoblarga koʻra 2,5 mingga yaqini oʻldirilgan. Tarixchilar «Hujum»ni turlicha baholaydi — ayollar uchun taʼlim va kasb imkoniyatlarini ochgan islohot sifatida ham, zoʻrlab amalga oshirilgan va katta qurbonlarga sabab boʻlgan siyosat sifatida ham.
