Toshkentlik shoir va adib, zamonaviy oʻzbek sheʼriyatining asoschilaridan biri. Urush yillaridagi «Sen yetim emassan» sheʼri va «Shum bola» qissasi bilan xalq qalbidan joy olgan.
Gʻafur Gʻulom 1903-yil 10-mayda (eski uslubda 27-aprel) Toshkentda tugʻilgan. Otasi oʻzbek va fors shoirlarining sheʼrlarini oʻqigan, oʻzi ham sheʼr yozgan; ularning uyida Muqimiy, Furqat kabi shoirlar mehmon boʻlgan. Erta yetim qolgan bola mehnat bilan ulgʻaygan, oʻqituvchilik va jurnalistik faoliyat bilan shugʻullangan. 1920-yillarda ilk sheʼrlari bosildi, «Dinamo» (1931) va «Tirik qoʻshiqlar» (1932) toʻplamlari bilan yangi ovozli shoir sifatida tanildi. U Hamza bilan birga yangi oʻzbek sheʼr tizimiga asos solganlardan biri sanaladi.
Urush sheʼrlari va «Shum bola»
Ikkinchi jahon urushi yillarida Gʻafur Gʻulom «Sen yetim emassan», «Seni kutyapman, oʻgʻlim!», «Kuzatish», «Vaqt» kabi sheʼrlarini yozdi; ular oʻzbek oilalari minglab evakuatsiya qilingan yetim bolalarni bagʻriga olgan davr ruhini ifoda etib, xalq orasida juda mashhur boʻldi. Uning nasriy asarlari orasida eski Toshkent mahallalari hayotini hazil-mutoyiba bilan tasvirlagan «Shum bola» qissasi (1936–1962), «Yodgor», «Netay» qissalari bor; «Shum bola» 1977-yilda ekranlashtirilgan. U Shekspirning «Otello»si, Bomarshening «Figaroning uylanishi», Saʼdiyning «Guliston»i va Pushkin asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 1963-yilda Oʻzbekiston xalq shoiri unvonini olgan, 1966-yil 10-iyulda Toshkentda vafot etgan; 1970-yilda vafotidan soʻng Lenin mukofotiga sazovor boʻlgan.
Toshkentdagi xotirasi
Toshkentda Gʻafur Gʻulom muzeyi, uning nomidagi koʻcha va metro bekati, haykali bor; nashriyot va Sirdaryo davlat pedagogika instituti ham uning nomini oladi. 2023-yilda «Shum bola» qissasi BBC tomonidan barcha zamonlarning bolalar uchun eng yaxshi 100 kitobi roʻyxatiga kiritilgan. Eski shahar mahallalari boʻylab sayr — «Shum bola» qahramonining dunyosini his qilishning eng yaxshi yoʻli.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
