Toshkentda tugʻilgan adib, oʻzbek romanchiligining asoschisi: «Oʻtkan kunlar» va «Mehrobdan chayon» romanlari oʻzbek adabiyotining eng sevimli asarlaridan. 1938-yilda qatagʻon qurboni boʻlgan.
Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprelda Toshkentning eski shahrida bogʻbon oilasida tugʻilgan. Otasi Qodirbobo 1865-yilda Toshkent mudofaasida qatnashgan, uning hikoyalari boʻlajak yozuvchining tarixiy romanlariga turtki bergan. Abdulla musulmon maktabida, soʻng rus-tuzem maktabida oʻqigan, savdogar qoʻlida xizmatchi boʻlib ishlagan. 1910-yillar oʻrtalarida jadid matbuotida ilk sheʼr va hikoyalari bilan koʻrindi. 1917-yildan keyin turli idoralarda ishlagan, «Mushtum» hajviy jurnalining tashkilotchilaridan boʻlgan va «Julqunboy» taxallusi bilan oʻtkir felyetonlar yozgan. 1924–1925-yillarda Moskvada adabiyot kurslarida oʻqigan.
«Oʻtkan kunlar» va qatagʻon
Qodiriy oʻzbek adabiyotidagi birinchi roman — «Oʻtkan kunlar»ni 1919–1920-yillarda yozgan; uning boblari 1922-yilda «Inqilob» jurnalida bosilgan, 1925–1926-yillarda kitob boʻlib chiqqan. XIX asr oʻrtalaridagi Toshkent va Margʻilonda kechgan Otabek va Kumushning fojiali sevgisi orqali yozuvchi xonliklar davridagi ichki nizolar, jaholat va zulmni tasvirlagan. 1929-yilda Qoʻqon xonligi hayotidan «Mehrobdan chayon» romani, 1935-yilda qishloq hayotiga bagʻishlangan «Obid ketmon» qissasi nashr etilgan. 1926-yilda «Yigʻindi gaplar» maqolasi uchun qamalgan; 1937-yil oxirida yana hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlangan. Uning asarlari uzoq yillar taqiqlangan, 1950-yillar ikkinchi yarmidan qayta nashr etila boshlagan; 2023-yilda Oliy sud 1926-yilgi ayblovni ham bekor qildi.
Xotirasi
Qodiriyga 1991-yilda Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti berildi, 1994-yilda tavalludining 100 yilligi nishonlanib, «Mustaqillik» ordeni bilan taqdirlandi. Uning nomidagi Davlat mukofoti taʼsis etilgan; Toshkent davlat madaniyat instituti, Toshkentdagi madaniyat va istirohat bogʻi va koʻplab koʻchalar uning nomini oladi. «Oʻtkan kunlar» asosida 1969-yilda badiiy film suratga olingan. Yozuvchi va boshqa qatagʻon qurbonlari xotirasi Toshkentdagi «Shahidlar xotirasi» yodgorlik majmuasida abadiylashtirilgan.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
