Tarix · 06 / 09

Xonliklar davri

Shayboniylar davlati, soʻng Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklari davri — madrasalar va savdo gumbazlari, Ichan qalʼa va Registonning bugungi qiyofasi, Nodira, Mashrab va Ogahiy sheʼriyati.

1500–18689 ta voqea93 ta obida2 daqiqada oʻqiladi

Surat: Adam Harangozó · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Shayboniylar

1500–1507-yillarda Muhammad Shayboniyxon temuriylar davlatini egallab, Movarounnahrda yangi sulolaga asos soldi. Shayboniylar avval Samarqandni, soʻngra Buxoroni poytaxt qildi. Ayniqsa Abdullaxon II davrida (1557–1598) davlat qayta birlashdi, yoʻllarga karvonsaroylar, sardobalar va koʻpriklar qurildi. Buxorodagi Mir Arab madrasasi (1535–1536), Koʻkaldosh madrasasi, savdo toqlari, Qoʻsh madrasa, Toshkentdagi Koʻkaldosh va Baroqxon madrasalari shu davr meʼmorchiligining namunalari. «Oʻzbek» atamasining mintaqada keng tarqalishi ham shayboniylar davri bilan bogʻliq. Shayboniylar davrida tarixnavislik rivojlandi: Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» asari davrning eng mashhur solnomalaridan biri.

Uch xonlik

XVI–XVIII asrlarda mintaqada uch davlat qaror topdi. Buxoroda shayboniylardan keyin ashtarxoniylar (XVII asr), XVIII asr oʻrtalaridan esa mangʻitlar hukm surdi; 1785-yildan amirlar unvonini olgani uchun davlat Buxoro amirligi deb ataldi. Xorazmda 1511-yildan arabshohiylar, 1804-yildan qoʻngʻirotlar sulolasi boshqargan Xiva xonligi mavjud edi. 1709-yilda Fargʻona vodiysida Qoʻqon xonligi ajralib chiqdi va XIX asr boshida Toshkentni ham boʻysundirdi. 1740-yilda Eron hukmdori Nodirshoh Buxoro va Xivani vaqtincha bosib oldi. Xonliklar oʻzaro tez-tez urushib turgan. Qoʻqon xonligi Olimxon va Umarxon davrida kuchayib, Sirdaryo boʻylab Qozogʻiston dashtlarigacha kengaygan.

Savdo, jamiyat va madaniyat

Dengiz yoʻllarining ochilishi bilan Buyuk Ipak yoʻlining ahamiyati pasaydi, biroq karvon savdosi Rossiya, Hindiston, Eron va Xitoy bilan davom etdi. Buxoro madrasalari butun musulmon Sharqidan talabalarni jalb qilgan. Shu bilan birga, Xiva va Buxoro bozorlarida asosan Erondan keltirilgan qullar savdosi XIX asrgacha saqlanib qolgan edi. Adabiyotda Boborahim Mashrab, Qoʻqon saroyi shoirlari — Umarxon, Nodira, Uvaysiy, Xivada tarixchi va shoir Abulgʻoziy Bahodirxon, Munis va Ogahiy ijod qildi. Kulolchilik, kashtachilik, zardoʻzlik, yogʻoch va ganch oʻymakorligi, ipak toʻqish shahar hayotining asosini tashkil etgan.

Meʼmorchilik: Registon, Labihovuz, Ichan qalʼa

XVII asrda Samarqanddagi Registon maydoni Sherdor (1619–1636) va Tillakori (1646–1660) madrasalari bilan bugungi qiyofasini oldi, Buxoroda Labihovuz ansambli barpo etildi. XIX asrda Xivaning Ichan qalʼasi Toshhovli saroyi, Olloqulixon va Muhammad Aminxon madrasalari, Kalta minor bilan toʻldi; Qoʻqonda Umarxon jome masjidi (1812) va keyinroq Xudoyorxon saroyi qurildi. Bugun sayohatchilar koʻradigan tarixiy shahar markazlarining katta qismi aynan shu davrga mansub.

Rossiya yaqinlashadi

XIX asr oʻrtalarida Oʻrta Osiyo Britaniya va Rossiya imperiyalarining «Katta oʻyin» maydoniga aylandi; 1842-yilda Buxoroda ingliz ofitserlari Stoddart va Konolli qatl etildi. 1850–1860-yillarda rus qoʻshinlari Sirdaryo boʻylab janubga siljib, 1865-yilda Toshkentni egalladi. 1868-yilda Samarqandning olinishi va Buxoroning protektoratga aylanishi xonliklar davrining mustaqil bosqichini yakunladi. Koʻp oʻtmay Xiva (1873) Rossiya protektoratiga aylandi, Qoʻqon xonligi esa 1876-yilda tugatildi.

Manbalar (5)

Xonliklar davri

Davr voqealari

Butun vaqt chizigʻi

1500–1601

Shayboniylar Movarounnahrni egallaydi

Dashti Qipchoq oʻzbeklarining xoni Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon 1500-yilda Samarqandni oldi va bir necha yil ichida Buxoro, Toshkent, Fargʻona, 1507-yilda esa Hirotni egallab, Temuriylar hukmronligiga barham berdi. U 1510-yilda Marv yaqinida Eron shohi Ismoil Safaviy bilan jangda halok boʻldi, ammo sulola XVI asr oxirigacha Movarounnahrni boshqardi. Avval Samarqand, keyin Buxoro poytaxt boʻldi. Shayboniylar davrida Buxoroda Mir Arab, Koʻkaldosh, Abdullaxon madrasalari, savdo toqlari va karvonsaroylar qurildi, koʻplab sardobalar va koʻpriklar barpo etildi. «Oʻzbek» atamasining mintaqada keng tarqalishi ham shu davr bilan bogʻliq.

Samarqand Buxoro Toshkent shahri Qashqadaryo Fargʻona
Ichan Qalʼa

1511–1920

Xorazmda yangi xonlik: Xiva xonligi

1511-yilda chingiziy Ilbars va Balbars boshchiligidagi oʻzbek urugʻlari Xorazmni egallab, Arabshohiylar sulolasiga asos soldi. Dastlab poytaxt Vazir va Koʻhna Urganch (bugun Turkmaniston hududida) boʻlgan; Amudaryo oʻzanining oʻzgarishi va siyosiy sabablar bilan Arab Muhammadxon davrida (1602–1621) poytaxt uzil-kesil Xivaga koʻchdi. Shundan buyon davlat Yevropa manbalarida Xiva xonligi deb ataladi, aholi esa uni Xorazm deb atagan. Xonlik Amudaryo quyi oqimidagi sugʻoriladigan yerlar, Qoraqum choʻlidagi turkman qabilalari va Orol boʻyidagi qoraqalpoqlarni oʻz ichiga olgan. U 1873-yilda Rossiya protektoratiga aylandi va 1920-yilgacha mavjud boʻldi.

Xorazm Qoraqalpogʻiston Ichan Qalʼa
Qoʻsh madrasa (Abdullaxon va Modarixon)

1557–1598

Abdullaxon II davri: Buxoroda qurilish avji

Shayboniy Abdullaxon II 1557-yilda Buxoroni egallab, uni davlat poytaxtiga aylantirdi va 1583-yildan rasman xon boʻldi. U parchalangan yerlarni qayta birlashtirib, Balx, Hirot, Toshkent, Fargʻona va 1590-yillarda vaqtincha Xorazmni ham boʻysundirdi. Abdullaxon savdoni rivojlantirish uchun yoʻllarga karvonsaroylar, sardobalar va koʻpriklar qurdirdi. Buxoroda Qoʻsh madrasa (Modarixon, taxm. 1567, va Abdullaxon, 1588–1590), Abdullaxon timi, Toqi Zargaron va boshqa savdo gumbazlari, Chorbakr majmuasi shu davrda bunyod etilgan. Saroyida shoir Mushfiqiy va tarixchi Hofiz Tanish Buxoriy ijod qilgan. 1598-yilda xon vafotidan soʻng sulola tez orada inqirozga yuz tutdi.

Buxoro Navoiy Samarqand Qoʻsh madrasa (Abdullaxon va Modarixon)Toqi Zargaron
Labi Hovuz ansambli

1619–1660

Ashtarxoniylar davri: Labihovuz va Sherdor

XVII asr boshida hokimiyat Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasiga oʻtdi. Ularning amaldorlari yirik qurilishlar bilan nom qoldirdi. Buxoroda Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi 1620-yilda hovuz qazdirib, uning yonida xonaqoh, 1622-yilda esa dastlab karvonsaroy sifatida oʻylangan madrasa qurdirdi — shu tariqa shaharning sevimli maydoni Labihovuz paydo boʻldi. Samarqandda hokim Yalangtoʻsh Bahodir Registonni yangiladi: Ulugʻbek madrasasi roʻparasida peshtoqida sher va quyosh tasvirlangan Sherdor madrasasi (1619–1636), keyinroq zarhal bezakli Tillakori madrasa-masjidi (1646–1660) qad koʻtardi. Registon ansambli shu tariqa bugungi qiyofasini oldi.

Buxoro Samarqand Labi Hovuz ansambli Sherdor madrasasi Tillakori madrasasi
Xudoyorxon oʻrdasi

1709–1876

Qoʻqon xonligi tashkil topadi

1709-yilda oʻzbeklarning ming urugʻi boshligʻi Shohruxbiy Buxoro xonligining zaiflashuvidan foydalanib, Fargʻona vodiysida mustaqil hokimiyat oʻrnatdi — Qoʻqon xonligi shunday boshlandi. 1740-yilda Abdulkarimbiy Eski Oʻrda xarobalari oʻrnida yangi qalʼa qurdirdi va Qoʻqon tez oʻsgan poytaxtga aylandi. Olimxon (1798–1810) xon unvonini olib, 1809-yilda Toshkentni boʻysundirdi; Umarxon (1810–1822) davrida saroyda adabiy muhit gullab, shoira Nodira va Uvaysiy ijod qildi. Xonlik Sirdaryo boʻylab Qozogʻiston va Qirgʻiziston yerlarigacha choʻzilgan. 1876-yilda Rossiya uni tugatib, oʻrniga Fargʻona viloyatini tuzdi.

Fargʻona Andijon Namangan Toshkent shahri Xudoyorxon oʻrdasi
1740

Nodirshoh Buxoro va Xivani bosib oladi

Hindiston yurishidan qaytgan Eron hukmdori Nodirshoh 1740-yilda Amudaryodan oʻtib, Buxoroga yaqinlashdi. Ashtarxoniy Abulfayzxon qarshilik koʻrsatmay, uning hukmini tan oldi va taxtda qoldirildi, ammo amalda hokimiyat Nodirshoh tayanchi boʻlgan mangʻit amiri Muhammad Hakimbiy va uning oʻgʻli Muhammad Rahimbiy qoʻliga oʻta boshladi. Oʻsha yili Nodirshoh Xivaga yurdi: qarshilik koʻrsatgan Elbarsxon qatl etildi, xonlik 1746-yilgacha Eron taʼsirida boʻldi. Bu yurish Buxoroda Ashtarxoniylar sulolasining inqirozini tezlashtirdi va mangʻitlarning hokimiyatga kelishiga yoʻl ochdi. 1747-yilda Nodirshoh oʻldirilgach, Eron taʼsiri ham barham topdi.

Buxoro Xorazm
Ark qalʼasi

1756/1785–1920

Mangʻitlar sulolasi va Buxoro amirligi

1756-yilda mangʻit urugʻidan Muhammad Rahimbiy Buxoroda xon unvonini oldi va yangi sulolaga asos soldi. 1785-yilda hokimiyatga kelgan Shohmurod (Maʼsum) xon unvoni oʻrniga «amir al-moʻminin» unvonini qabul qildi — shu bois davlat Buxoro amirligi deb ataladi. Amirlik Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarini, hozirgi Tojikistonning katta qismini qamragan. Amirlar Ark qalʼasida yashagan; XIX asrda Nasrullo (1827–1860) davrida markaziy hokimiyat kuchaydi. 1868-yildan amirlik Rossiya protektorati boʻldi. Soʻnggi amir Olimxon uchun qurilgan Sitorai Mohi Xosa saroyi bugun muzey. Amirlik 1920-yilda agʻdarildi.

Buxoro Samarqand Qashqadaryo Surxondaryo Navoiy Ark qalʼasi Sitorai Mohi Xosa saroyi
Ichan Qalʼa

1804–1910

Qoʻngʻirotlar davri: Xivaning bugungi qiyofasi

1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.

Xorazm Ichan Qalʼa Toshhovli saroyi Kalta Minor
Ark qalʼasi

1838–1842

«Katta oʻyin» Buxoroda: Stoddart va Konolli

XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.

Buxoro Ark qalʼasi