Tillakori madrasasi

Madrasa ham, jome masjidi ham

Sherdor qurib bitkazilgach, Yalangtoʻsh Bahodir 1646-yilda maydonning shimoliy tomonida yangi qurilishni boshladi. Bino XV asrda Ulugʻbek davrida qurilgan, eskirib qolgan Mirzoyi karvonsaroyi oʻrnida, uning poydevori va devorlari qisman ishlatilib bunyod etilgan. Oʻsha paytda Samarqandning katta jome masjidlari — Bibixonim va Alika Koʻkaldosh — xarobaga aylangan edi. Shu bois loyihada oliy diniy maktab va shahar jome masjidini bir binoda birlashtirishga qaror qilingan.

Qurilish va pardoz ishlari oʻn toʻrt yil davom etib, 1660-yilda — Yalangtoʻsh vafotidan keyin yakunlangan. Ehtimol shu sababli baʼzi qismlar shoshilinch ishlangan, masjidning tashqi gumbazi esa umuman qurilmay qolgan. Tillakori bunyod etilishi bilan Registon ansambli toʻliq shakllandi: uch madrasa maydonni uch tomondan oʻrab oldi.

Nima uchun «tillakori»?

«Tillakori» — «tilla bilan ishlangan», yaʼni «zarhallangan» degani. Nom madrasaning gʻarbiy qanotidagi masjid bezagidan kelib chiqqan: uning devorlari, shifti va gumbazi kundal uslubidagi naqshlar bilan qoplangan. Kundalda boʻrtma naqsh avval ganch yoki maxsus qorishma bilan ishlanadi, soʻng boʻyaladi va oltin varaq bilan qoplanadi — natijada yuza zarbof matodek tovlanadi. Xalq orasida masjid bezagiga yana bir obida qurishga yetadigan oltin sarflangan degan gap yuradi. Marmardan ishlangan mehrob va oʻn bir pogʻonali marmar minbar ham zarhal naqshlar orasida alohida koʻzga tashlanadi. Mehrob ravogʻi muqarnas kosachalar bilan toʻldirilib, zarhal berilgan va Qurʼon oyatlari bitilgan boʻrtma yozuvlar bilan hoshiyalangan. Masjidning izorasi koshin bilan qoplangan, eshiklari esa murakkab oʻymakor naqsh va yozuvlar bilan bezatilgan.

Meʼmorchiligi

Bino tarhi kvadratga yaqin, har tomoni 70 metrdan ortiq. Tillakori meʼmori, aftidan, Buxoro maktabiga mansub boʻlgan va boshqa ikki madrasa nisbatlarini koʻr-koʻrona takrorlamagan: bosh tarz qanotlarini choʻzib, maydonni yopiq makonga aylantirgan. Shu tufayli Tillakori ansamblning markaziy boʻgʻini boʻlsa-da, qoʻshnilaridan ustun kelishga intilmaydi, balki ular uchun goʻzal fon vazifasini bajaradi.

Bosh tarz markaziy peshtoq va ikki qavatli qanotlardan iborat; qanotlarda maydonga qaragan ravoqli hujralar joylashgan, burchaklarda esa guldasta-minoralar turadi. Keng toʻrt ayvonli hovli atrofida hujralar bosh tarz boʻylab ikki qavat, boshqa tomonlarda bir qavat qilib qurilgan. Hovlining gʻarbiy tomonida peshtoq-gumbazli masjid binosi bor: oʻrtada xochsimon zal, ikki yonida ustunli ochiq ayvonlar.

Vayronlik va qayta tugʻilish

1817–1818-yillardagi kuchli zilzilada bosh peshtoqning yuqori qismi timpani bilan qulab tushdi; amir Haydar davrida u qayta tiklangan, ammo koshin qoplamasiz. 1885-yildagi taʼmirda zarhal naqshlar oddiy boʻyoq bilan almashtirilgan, XX asr boshiga kelib esa qoplamalarning aksariyati yoʻqolgan edi. Tiklash ishlari 1920-yillarda boshlandi; 1930-yildan bu yerda ishlagan taʼmirlash ustaxonasi koshinlarning asl ranglarini oʻrgangan. 1950–1958-yillarda hovli tarzlari va masjid gumbazining boʻgʻizi, 1970-yillar boshida esa bosh peshtoq bezaklari tiklanib, masjid ustiga birinchi marta feruza tashqi gumbaz oʻrnatildi. Masjid ichidagi zarhal naqshlarni tiklash ishlari 1979-yilda nihoyasiga yetgan.

Madrasa 1920-yillargacha shaharning jome masjidi boʻlib xizmat qilgan, hozir esa muzey sifatida faoliyat yuritadi; ichida koʻrgazmalar tashkil etilgan.

Bilasizmi?

Tillakori gumbazi aslida XX asrda qurilgan: XVII asr ustalari faqat ichki gumbazni bitkazishga ulgurgan. Shuning uchun eski suratlarda madrasa ustida tanish feruza gumbazni koʻrmaysiz. Yana bir qiziq jihat: bugun Registon ansambli direksiyasi ham aynan Tillakori madrasasida joylashgan, yaʼni butun maydon hayoti shu binodan boshqariladi.