Ulugʻbek madrasasi

Ilm qasri

Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulugʻbek 1409-yildan Samarqandni boshqargan va shaharni nafaqat poytaxt, balki ilm markaziga aylantirishni maqsad qilgan. Uning bu yoʻldagi birinchi yirik qadami — Registon maydonining gʻarbiy tomonida qad rostlagan madrasa boʻldi. Kirish peshtogʻi tokchasidagi yozuvda 820-hijriy (1417) yil koʻrsatilgan va bino «dunyodagi eng aʼlo va eng yuksak maskan» deb taʼriflangan; asosiy ishlar 1420-yilda nihoyasiga yetgan. Bu Ulugʻbek Samarqandda bunyod ettirgan qator inshootlarning ilki edi: keyinroq Registonda xonaqoh va karvonsaroy, shahar chekkasidagi Koʻhak tepaligida esa mashhur rasadxona qurildi.

Madrasa meʼmori kim boʻlgani masalasi bahsli. Koʻpincha Shohruxning saroy meʼmori Qavomiddin Sheroziy nomi tilga olinadi, biroq XVI asr muallifi Zayniddin Vosifiy uni Qozizoda Rumiyning shogirdi Kamoliddin Muhandisga nisbat beradi.

Kimlar dars bergan

Madrasa tez orada musulmon Sharqidagi eng obroʻli oʻquv yurtlaridan biriga aylandi. Bu yerda ilohiyot bilan bir qatorda matematika, geometriya, astronomiya, mantiq va tabiiy fanlar oʻqitilgan. Talabalarga Qozizoda Rumiy, Jamshid al-Koshiy, Ali Qushchi kabi mashhur olimlar, baʼzan esa Ulugʻbekning oʻzi saboq bergan. Anʼanaga koʻra, bu yerda shoir va mutafakkir Abdurahmon Jomiy ham tahsil olgan.

Rivoyat qilinishicha, Ulugʻbek madrasaga bosh mudarris tanlash uchun bahs uyushtirgan va gʻolib oddiy kiyimdagi darvesh, chuqur bilimli Mavlono Muhammad Xavofiy boʻlib chiqqan. Bu hikoya madrasada mavqe emas, bilim qadrlanganini koʻrsatish uchun koʻp aytiladi.

Meʼmorchiligi

Bino tarhi toʻrtburchak, oʻlchami 81×56 metr. Sharqqa — Registon maydoniga qaragan ulkan peshtoq ichida uchta kirish bor: oʻrtadagisi baland ravoq bilan hoshiyalangan. Kvadrat shaklidagi toʻrt ayvonli hovli atrofida ikki qavatli hujralar joylashgan, ularda talabalar yashagan. Gʻarbiy qanotni qishki masjid egallaydi, burchaklarda esa gumbazli darsxonalar boʻlgan. Bino burchaklarida taxminan 33 metrli toʻrtta minora qad koʻtargan. Hovli sahni yirik tosh plitalar bilan qoplangan, shimoliy va janubiy ayvonlar esa yozda ochiq darsxona vazifasini oʻtagan. Darsxonalarni burchaklarga joylashtirish usuli keyinchalik Markaziy Osiyodagi deyarli barcha madrasalarda takrorlangan.

Bezakda oʻsha davr ustalari qoʻllagan barcha usullar uchraydi: sirlangan gʻisht, kesma koshin mozaikasi, mayolika va oʻymakor marmar. Oq, koʻk, havorang va qoramtir koshinlar terrakota gʻisht bilan almashinib, geometrik, oʻsimliksimon va yozuvli naqshlar hosil qiladi. Peshtoq ravogʻi ustidagi yulduzlar naqshini koʻpchilik Ulugʻbekning astronomiyaga muhabbati bilan bogʻlaydi — bu goʻzal talqin, ammo uni hujjat bilan tasdiqlash qiyin.

Vayronlikdan tiklanishgacha

Poytaxt Buxoroga koʻchgach ham madrasa uzoq vaqt nufuzini saqlab qoldi, XVII asrda Yalangtoʻsh Bahodir uni taʼmirlatgan. XVIII asr tarixchisi Abu Tohirxoʻjaning yozishicha, notinch yillarda Buxoro noibi isyonchilar baland devorlardan oʻq uzishidan qoʻrqib, ikkinchi qavatni buzdirib tashlagan. 1817–1818 va 1897-yillardagi zilzilalar binoni yana shikastladi. Jul Vern minoralar haqida «qulayman deb turadi-yu, hech qulamaydi» mazmunida yozgan.

Taʼmirlash 1920-yillarda boshlanib, yetmish yildan ortiq davom etdi. 1932-yilda shimoli-sharqiy, 1965-yilda janubi-sharqiy minora toʻgʻrilandi, 1950–1960-yillarda peshtoq va bezaklar tiklandi, 1990-yillarda hujralarning ikkinchi qavati qayta qurildi. Burchak darsxonalarining tashqi gumbazlari esa bugungacha tiklanmagan.

Bilasizmi?

Ulugʻbek nomi bilan ataladigan madrasalar yana ikkita: biri Buxoroda (1417), ikkinchisi Gʻijduvonda (1433) saqlanib qolgan. Samarqanddagi madrasa ularning eng kattasi va eng mashhuridir. 2020-yilda uning 600 yilligiga bagʻishlab Samarqand davlat universitetida xalqaro ilmiy konferensiya oʻtkazilgan.