Ilk odamlar izlari
Oʻzbekiston togʻ etaklari va daryo vodiylari qadimdan odamlar uchun qulay makon boʻlgan. Ohangaron vodiysidagi Koʻlbuloq makonining eng quyi qatlamlari quyi paleolitga (ashel davriga) oid boʻlib, mintaqadagi eng qadimgi odam izlaridan hisoblanadi. Oʻrta paleolit — neandertallar davri haqida esa ayniqsa boy maʼlumot bor. 1938–1939-yillarda Aleksey Okladnikov Boysuntovdagi Teshiktosh gʻoridan atrofiga togʻ echkisi shoxlari qoʻyilgan neandertal bola qabrini topdi; bu Markaziy Osiyodagi ilk neandertal topilmasi edi. Boʻstonliq tumanidagi Obiraxmat gʻorida oʻn minglab yillar davomida ovchilar qayta-qayta toʻxtagani aniqlangan, qatlamlari taxminan 80–40 ming yil avvalga oid.
Bu davr odamlari tosh qurollar yasab, togʻ echkisi, yovvoyi ot va bugʻu ovlagan, olovdan foydalangan. Surxondaryodagi Amir Temur gʻori, Machay gʻori kabi makonlar ham ularning hayot tarzini oʻrganishga yordam beradi.
Mezolit va neolit: qoyalardagi rasmlar va baliqchilar
Muzlik davri tugagach, ovchilar kamon va oʻq, kichik chaqmoqtosh qurollardan foydalana boshladi. Sherobod tumanidagi Zarautsoy darasida qizil oxra bilan chizilgan ov sahnalari saqlangan: qushga oʻxshab niqoblangan ovchilar yovvoyi buqalarni oʻrab olmoqda. Ular turli baholarga koʻra mezolit yoki neolitga oid. Navoiy viloyatidagi Sarmishsoy darasida esa tosh davridan oʻrta asrlargacha boʻlgan minglab petrogliflar oʻyib chizilgan.
Neolit davrida (mil. avv. VI–IV ming yilliklar) Amudaryo va Zarafshon deltalarida, Qizilqum chekkalarida Kaltaminor madaniyati egalari yashagan: ular butun urugʻ sigʻadigan katta qamish uylarda istiqomat qilgan, baliq ovlagan, qoʻlda sopol idishlar yasagan.
Bronza davri: ilk dehqonlar va qoʻrgʻonlar
Mil. avv. III–II ming yilliklarda Oʻzbekiston janubida sugʻorma dehqonchilik qaror topdi. Surxondaryodagi Sopollitepa — uch qator devor bilan oʻralgan toʻrtburchak qoʻrgʻon, yaqinidagi Jarqoʻton esa ibodatxona va saroyi boʻlgan ilk shaharcha. Ular Baqtriya–Margʻiyona arxeologik majmuasining shimoliy qismi hisoblanadi. Zarafshon quyi oqimida Zamonbobo, Xorazmda Tozabogʻyob madaniyatlari, dashtlarda esa chorvador qabilalar yashagan. Bu davrda metall eritish, gʻildirakli arava va otdan foydalanish keng tarqaldi, dashtdagi chorvadorlar bilan vohalardagi dehqonlar oʻrtasida almashinuv kuchaydi.
Fargʻona vodiysida soʻnggi bronza va ilk temir davrida (taxminan mil. avv. 1500–900-yillar) Chust madaniyati gullagan: aholi tariq, arpa, bugʻdoy ekkan, boʻyoqli sopol idishlar yasagan, baʼzi manzilgohlarini mudofaa devorlari bilan oʻragan. Shu tariqa mil. avv. I ming yillik boshiga kelib keyingi ilk shaharlar va davlatlar uchun zamin tayyorlandi.
Qayerda koʻrish mumkin
Tosh va bronza davri topilmalarining eng boy toʻplamlari Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida va Termiz arxeologiya muzeyida saqlanadi. Sarmishsoy petrogliflarini Navoiydan bir kunlik sayohatda koʻrish mumkin; Zarautsoy va Teshiktosh esa uzoq togʻ daralarida joylashgani uchun mahalliy gid bilan borish tavsiya etiladi. Muzeylardagi tosh qurollar, bronza oʻroq va xanjarlar, boʻyoqli sopol idishlar bu yerda hayot naqadar qadimiy ekanini yaqqol koʻrsatadi.
