Tarix · 08 / 09

Sovet davri

Inqilob va qurolli kurash, Oʻzbekiston SSRning tashkil topishi, kollektivlashtirish va qatagʻonlar, urush yillari, sanoatlashtirish va paxta yakkahokimligi — 74 yillik ziddiyatli davr.

1917–199114 ta voqea51 ta obida2 daqiqada oʻqiladi

Surat: Thomas Taylor Hammond (1920-1993) · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Inqilob va yangi chegaralar

1917-yil oktabrida Toshkentda bolsheviklar hokimiyatni egalladi. Qoʻqonda eʼlon qilingan Turkiston muxtoriyati 1918-yil fevralida qonga botirildi, shundan soʻng Fargʻona vodiysida, keyinroq Sharqiy Buxoroda sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi va 1920-yillar oʻrtalarigacha davom etdi. 1920-yilda Xiva xonligi va Buxoro amirligi agʻdarilib, xalq sovet respublikalari tuzildi. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish natijasida Oʻzbekiston SSR tashkil topdi; poytaxt 1930-yilgacha Samarqand, soʻng Toshkent boʻldi. 1936-yilda Qoraqalpogʻiston ASSR Oʻzbekiston tarkibiga kirdi. 1920-yilda Toshkentda Turkiston (keyinchalik Oʻrta Osiyo) davlat universiteti ochildi.

Majburiy oʻzgarishlar va qatagʻonlar

1920–1930-yillarda yer-suv islohoti, kollektivlashtirish va «quloqlarni tugatish» oʻtkazildi, minglab oilalar surgun qilindi. 1927-yildan «Hujum» kampaniyasi ayollarni paranjidan voz kechishga undadi. Yozuv ikki marta almashtirildi: 1929-yilda arab yozuvidan lotin yozuviga, 1940-yilda kirill yozuviga oʻtildi. Savodxonlik keskin oshdi, universitetlar va teatrlar ochildi, ammo masjid va madrasalarning koʻpi yopildi. 1937–1938-yillardagi qatagʻonlarda Fayzulla Xoʻjayev, Akmal Ikromov, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat va oʻn minglab boshqa kishilar halok boʻldi. 1939-yilda hashar yoʻli bilan Katta Fargʻona kanali qazildi. Kolxozlar tuzilib, dehqonlar ularga majburan birlashtirildi.

Urush va urushdan keyingi yillar

Ikkinchi jahon urushi yillarida Oʻzbekistondan 1,5–2 mln kishi frontga ketgan, yarim milliondan ortigʻi qaytmagan. Respublika evakuatsiya qilingan zavodlar, ilmiy muassasalar va yuz minglab odamlarni qabul qildi. 1943-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tashkil etildi, 1947-yilda Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri binosi ochildi. Urushdan keyin Mirzachoʻl oʻzlashtirildi, Qizilqumda Muruntov oltin koni va Navoiy shahri paydo boʻldi. Toshkent mashinasozlik va aviatsiya sanoati markaziga aylandi: 1941-yilda bu yerga Chkalov nomidagi aviatsiya zavodi koʻchirildi.

Paxta, Orol va Toshkentning yangi qiyofasi

Iqtisodiyot paxta yakkahokimligiga boʻysundirildi: suv Amudaryo va Sirdaryodan dalalarga burilib, 1960-yillardan Orol dengizi qurib bora boshladi. 1966-yilgi zilziladan soʻng Toshkent butun ittifoq yordamida qayta qurildi, 1977-yilda metro ochildi; shaharning modernistik binolari bugun UNESCO roʻyxatida. Sharof Rashidov uzoq yillar respublikaga rahbarlik qildi. 1980-yillarda «paxta ishi» deb nomlangan keng koʻlamli tergovlar oʻtkazilib, minglab kishilar jazolandi; keyinchalik ularning koʻpchiligi oqlandi. Chorvoq, Tuyamoʻyin kabi yirik suv omborlari qurildi, Orol fojiasi esa Qoraqalpogʻistonda aholi salomatligi va baliqchilikka ogʻir zarba berdi.

Mustaqillik sari

Qayta qurish yillarida milliy uygʻonish kuchaydi: 1989-yilda oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berildi, qatagʻon qurbonlari oqlandi. 1990-yil martida Islom Karimov Oʻzbekiston SSR Prezidenti etib saylandi, 20-iyunda respublika suverenitet deklaratsiyasini qabul qildi. 1991-yil 31-avgustda mustaqillik eʼlon qilindi. 1991-yil avgustida Moskvadagi toʻntarishga urinish barbod boʻlgach, respublika mustaqillik yoʻlini tanladi.

Manbalar (5)

Sovet davri

Davr voqealari

Butun vaqt chizigʻi

1917-yil 27-noyabr – 1918-yil 22-fevral

Turkiston muxtoriyati

1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.

Fargʻona Toshkent shahri
1918 – 1920-yillar

Sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat

Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.

Fargʻona Andijon Namangan Buxoro Qashqadaryo Surxondaryo Samarqand
Ark qalʼasi

1920-yil fevral–oktabr

Xiva va Buxoro xalq respublikalari

1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.

Buxoro Xorazm Qoraqalpogʻiston Qashqadaryo Surxondaryo Navoiy Ark qalʼasi
1924-yil 27-oktabr

Oʻzbekiston SSR tashkil topadi

1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.

Samarqand Toshkent shahri
1927-yil 8-mart va undan keyingi yillar

«Hujum» kampaniyasi

1927-yil 8-martda — Xalqaro xotin-qizlar kunida sovet hokimiyati Oʻrta Osiyoda «Hujum» kampaniyasini boshladi. Uning maqsadi ayollarni paranji va chachvondan voz kechishga undash, savodxonlik kurslari, ishlab chiqarishga jalb qilish orqali ularning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish edi. Shahar maydonlarida ommaviy ravishda paranji yoqish marosimlari oʻtkazildi. Kampaniya jamiyatda keskin qarshilikka uchradi: paranjini tashlagan koʻplab ayollar taʼqib qilindi, ayrim hisob-kitoblarga koʻra 2,5 mingga yaqini oʻldirilgan. Tarixchilar «Hujum»ni turlicha baholaydi — ayollar uchun taʼlim va kasb imkoniyatlarini ochgan islohot sifatida ham, zoʻrlab amalga oshirilgan va katta qurbonlarga sabab boʻlgan siyosat sifatida ham.

Toshkent shahri Samarqand Fargʻona Andijon Buxoro
1925–1936

Qoraqalpogʻiston muxtoriyati va Oʻzbekistonga qoʻshilishi

Milliy-hududiy chegaralanishdan soʻng, 1925-yilda Amudaryo quyi oqimidagi qoraqalpoqlar yerlarida Qoraqalpoq muxtor viloyati tuzildi; u dastlab Qozogʻiston ASSR, 1930-yildan bevosita RSFSR tarkibida boʻlgan. 1932-yil 20-martda viloyat Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirildi — bu Oʻrta Osiyodagi yagona ASSR edi. 1936-yil 5-dekabrda Qoraqalpogʻiston ASSR Oʻzbekiston SSR tarkibiga oʻtkazildi. Poytaxti dastlab Toʻrtkoʻl boʻlib, Amudaryo yuvib ketish xavfi tufayli 1939-yilda Nukusga koʻchirildi. 1990-yilda respublika suverenitet deklaratsiyasini qabul qildi, bugun u Oʻzbekiston tarkibidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi.

Qoraqalpogʻiston
«Shahidlar xotirasi» yodgorlik majmuasi

1937–1938

1937–1938-yillardagi qatagʻon

1930-yillarda Oʻzbekistonda «quloqlarni tugatish», diniy ulamolar va «millatchilar»ga qarshi kampaniyalar boʻlib oʻtdi, 1937–1938-yillardagi «Katta terror» esa ularning avj nuqtasi boʻldi. Respublikaning birinchi rahbarlari Fayzulla Xoʻjayev va Akmal Ikromov 1938-yil martida Moskvada otib tashlandi. 1938-yil 4–5-oktabrga oʻtar kechasi Toshkentda yozuvchilar Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat va boshqa koʻplab ziyolilar qatl etildi. Oʻn minglab kishilar qamaldi, surgun qilindi yoki otildi; koʻpchiligi 1950-yillar oxiridan oqlandi. Qatl etilganlar koʻmilgan joyda, Toshkentning Yunusobod tumanida, «Shahidlar xotirasi» yodgorlik majmuasi va Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi joylashgan.

Toshkent shahri «Shahidlar xotirasi» yodgorlik majmuasi
1939-yil avgust–sentabr (45 kun)

Katta Fargʻona kanali 45 kunda quriladi

1939-yil yozida Fargʻona vodiysida 270 km uzunlikdagi Katta Fargʻona kanali qurilishi boshlandi. Unga hashar yoʻli bilan 160 mingga yaqin kolxozchi — asosan oʻzbek va tojik dehqonlari jalb qilindi va kanal 45 kunda, asosan ketmon va zambil bilan qazib bitkazildi. Norin va Qoradaryo suvlarini vodiy boʻylab olib boruvchi kanal yangi yerlarni oʻzlashtirish va paxta maydonlarini kengaytirishga xizmat qildi, uning boʻyida mingdan ortiq gidrotexnik inshoot qurildi. Qurilish sovet targʻibotida xalq hasharining ramzi sifatida keng yoritilgan; tez surʼatlar va ogʻir sharoitlar esa keyinchalik tanqidiy baholangan. Kanal bugun ham vodiyning asosiy sugʻorish tarmogʻi.

Fargʻona Andijon Namangan
1941–1945

Ikkinchi jahon urushi yillarida Oʻzbekiston

1941–1945-yillarda Oʻzbekistondan, turli hisob-kitoblarga koʻra, 1,5–2 mln kishi frontga joʻnatilgan, ularning 500 mingdan ortigʻi qaytmagan. 300 dan ortiq oʻzbekistonlik Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan. Respublika front orti bazasiga aylandi: gʻarbiy hududlardan oʻnlab zavod va fabrikalar, ilmiy muassasalar, teatrlar va yuz minglab evakuatsiya qilinganlar, jumladan koʻplab yetim bolalar keldi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov va uning rafiqasi Bahri opa turli millatdagi bir necha yetim bolani (manbalarda 14–16 nafar) asrab olgani mashhur. Urush yillari Toshkent sanoat markaziga aylandi, ammo qishloqlar ogʻir mehnat va tanqislikni boshdan kechirdi.

Toshkent shahri Samarqand Buxoro Fargʻona
XIX asr oxiri; asosiy bosqich — 1950–1960-yillar

Mirzachoʻlning oʻzlashtirilishi

Sirdaryoning chap sohilidagi suvsiz Mirzachoʻl (Och dasht) ni sugʻorishga urinishlar XIX asr oxirida boshlangan: 1895-yilda Nikolay I nomidagi kanal foydalanishga topshirildi, Buyuk knyaz Nikolay Konstantinovich bu yerda kanallar qazdirib, rus koʻchmanchilari qishloqlarini barpo etdi. Keng koʻlamli oʻzlashtirish 1950–1960-yillarda boshlandi: 1956-yilda Qozogʻiston SSRga qarashli Mirzachoʻl qismi Oʻzbekistonga berildi, Kirov nomidagi Shimoliy, Markaziy va Janubiy Mirzachoʻl kanallari qurildi. Taxminan 800 ming gektar yangi paxta maydoni yaratilib, Guliston, Yangiyer va oʻnlab sovxoz qishloqlari paydo boʻldi. 1963-yilda Sirdaryo viloyati tuzildi. Keyinchalik yerlarning shoʻrlanishi jiddiy muammoga aylandi.

Sirdaryo Jizzax
1958-yil va keyingi oʻn yilliklar

Qizilqum boyliklari: Muruntov va Navoiy

1958-yilda Qizilqum choʻlining janubi-gʻarbidagi Muruntov togʻlarida geologlar ulkan oltin konini kashf etdi; kashfiyotchilar guruhi 1966-yilda Lenin mukofotiga sazovor boʻldi. Konda sanoat qazib olish 1969-yilda boshlangan, bu yerda dunyodagi eng katta ochiq oltin karyerlaridan biri — uzunligi 3,5 km, chuqurligi 600 metrga yaqin chuqurlik paydo boʻldi. Shu yili Karmana yaqinida Navoiy shahri barpo etildi, Uchquduq va Zarafshon kabi choʻl shaharchalari qurildi; ular Navoiy kon-metallurgiya kombinati atrofida oʻsdi. 1982-yilda Navoiy viloyati tashkil etildi (1988–1992-yillarda vaqtincha tugatilgan). Bugun viloyat Oʻzbekistonning asosiy sanoat hududlaridan biri.

Navoiy
Moʻynoq kemalar qabristoni

1960-yillardan hozirgacha

Orol dengizining qurishi

Bir vaqtlar maydoni 68 ming km² boʻlgan, dunyodagi eng yirik koʻllardan biri hisoblangan Orol dengizi 1960-yillardan qisqara boshladi: uni toʻyintiruvchi Amudaryo va Sirdaryo suvlari paxta dalalarini sugʻorishga yoʻnaltirildi. 2007-yilga kelib dengiz dastlabki maydonining taxminan 10 foiziga tushib, bir necha koʻlga boʻlinib ketdi, oʻrnida Orolqum choʻli paydo boʻldi. Bir paytlar gavjum baliqchilik porti boʻlgan Moʻynoq hozir suvdan oʻnlab kilometr uzoqda qolgan; qumlar ustida zanglagan kemalar «qabristoni» bor. Tuz va chang boʻronlari aholining sogʻligʻiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Moʻynoqqa kelgan BMT bosh kotibi Pan Gi Mun buni sayyoramizning eng ogʻir ekologik ofatlaridan biri deb atagan.

Qoraqalpogʻiston Xorazm Moʻynoq kemalar qabristoni
«Jasorat» yodgorligi

1966-yil 26-aprel

1966-yilgi Toshkent zilzilasi

1966-yil 26-aprel tongida Toshkent markazi ostida, atigi 3–8 km chuqurlikda kuchli yer silkinishi sodir boʻldi (magnitudasi 5,2). Zilzila shahar markazidagi eski mahallalarning katta qismini vayron qildi, 200–300 ming kishi boshpanasiz qoldi; rasmiy maʼlumotlarga koʻra 15 kishi halok boʻlgan, boshqa baholarda bu raqam ancha yuqori. Shaharni tiklashda butun Sovet Ittifoqidan quruvchilar ishtirok etdi va bir necha yilda yangi turar-joy massivlari, keng koʻchalar barpo etildi — Toshkent bugungi sovet modernizmi qiyofasini shu davrda oldi. 1977-yilda Oʻrta Osiyodagi birinchi metro ochildi. Zilzila markazida 1976-yilda «Jasorat» yodgorligi oʻrnatilgan.

Toshkent shahri «Jasorat» yodgorligi
1989-yil 21-oktabr

Oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berildi

Qayta qurish davrida milliy til, tarix va madaniyatga eʼtibor kuchaydi. 1989-yil 21-oktabrda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi «Davlat tili haqida»gi qonunni qabul qilib, oʻzbek tiliga davlat tili maqomini berdi; rus tili millatlararo muloqot tili sifatida saqlab qolindi. Qonun ish yuritish, taʼlim va matbuotda oʻzbek tilining oʻrnini kengaytirdi va mustaqillik arafasidagi milliy uygʻonishning muhim belgisiga aylandi. 2019-yildan 21-oktabr Oʻzbekistonda «Oʻzbek tili bayrami kuni» sifatida nishonlanadi. Bu davrda qatagʻon qurbonlari oqlanib, Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat asarlari qayta nashr etila boshlandi.