Toshkentlik shoir va yozuvchi, «Qutlugʻ qon» va «Navoiy» romanlari muallifi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi, akademik; Toshkentdagi uyi muzeyga aylangan, metro bekati uning nomida.
Oybek (asl ismi Muso Toshmuhammad oʻgʻli) 1905-yil 10-yanvarda (eski uslubda 1904-yil 28-dekabr) Toshkentda toʻquvchi oilasida tugʻilgan. Oʻrta Osiyo davlat universitetining iqtisodiyot fakultetini 1930-yilda tamomlagan, maktab, texnikum va oliy oʻquv yurtlarida til va adabiyotdan dars bergan, Til va adabiyot institutida ilmiy ish olib borgan. Birinchi sheʼri 1922-yilda bosilgan, 1920–1930-yillarda «Tuygʻular», «Koʻngil naylari» kabi toʻplamlari bilan lirik shoir sifatida tanilgan. 1943-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining akademigi boʻldi. 1950-yillar boshida yangi qatagʻon toʻlqini boshlangan bir paytda ogʻir insult oʻtkazib, gapirish qobiliyatidan ayrilgan, ammo umrining oxirigacha yozishda davom etgan. «Sharq yulduzi» jurnalining bosh muharriri boʻlgan. Oybek 1968-yil 1-iyulda Toshkentda vafot etib, Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.
Romanlari va tarjimalari
Oybek oʻzbek romanchiligining yirik vakili. «Qutlugʻ qon» (1940) romanida 1916-yil qoʻzgʻoloni arafasidagi Toshkent va uning atrofidagi hayot tasvirlangan. «Navoiy» (1944) romani Alisher Navoiy hayoti va temuriylar davri Hirotiga bagʻishlangan boʻlib, 1946-yilda Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan. «Oltin vodiydan shabadalar», «Quyosh qoraymas», «Ulugʻ yoʻl» romanlari, «Bolalik xotiralarim» qissasi ham mashhur. U Pushkinning «Yevgeniy Onegin»ini (1936), Gyotening «Faust»ini, Lermontovning «Maskarad»ini oʻzbek tiliga oʻgirgan, Navoiy ijodi boʻyicha tadqiqotlar yaratgan.
Toshkentdagi xotirasi
1965-yilda Oybekka «Oʻzbekiston xalq yozuvchisi» unvoni berilgan. 1980-yilda adib yashagan uyda Oybek uy-muzeyi ochilib, uning oldiga haykal oʻrnatilgan. Toshkent metrosining bekatlaridan biri, maktab va xiyobon uning nomi bilan ataladi. Uy-muzey yozuvchining kabineti, kutubxonasi va qoʻlyozmalarini saqlaydi; u «Navoiy» romani muxlislari uchun ham qiziqarli manzil.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
