Andijonda tugʻilgan, zamonaviy oʻzbek sheʼriyatining asoschilaridan biri. «Kecha va kunduz» romani muallifi, Shekspirning «Hamlet»ini ilk bor oʻzbek tiliga oʻgirgan; 1938-yilda qatagʻon qurboni boʻlgan.
Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Yunusov — Choʻlpon 1897-yilda (ayrim manbalarda 1893-yilda) Andijonda savdogar oilasida tugʻilgan. 1908–1912-yillarda madrasada, soʻng rus-tuzem maktabida oʻqigan, Sharq mumtoz shoirlari va jadid matbuotini mustaqil oʻrgangan, bir necha tilni bilgan. 1914-yilda Toshkentga kelib, «Sadoi Turkiston» gazetasi bilan hamkorlik qildi. 1917-yildan keyin gazeta va jurnallarda, teatrda ishlagan, Moskva va Orenburgda ham boʻlgan. «Choʻlpon» — «tong yulduzi» taxallusi uning sheʼriyatidagi uygʻonish va erk orzusini ifoda etadi. Uning ilk sheʼr va maqolalari jadid gazetalarida bosilgan, ularda millat taqdiri va maʼrifat masalalari koʻtarilgan.
Sheʼriyat, roman va tarjimalar
Choʻlponning «Uygʻonish» (1922), «Buloqlar» (1924), «Tong sirlari» (1926) va «Soz» (1935) toʻplamlari oʻzbek sheʼriyatini shakl va mazmun jihatidan yangiladi: unda erkin, nozik lirik ohang, vatan va inson qadri haqidagi oʻylar yetakchi. 1936-yilda nashr etilgan «Kecha va kunduz» romani mustamlaka davridagi oʻzbek ayolining fojiali taqdiri haqida boʻlib, oʻzbek romanchiligining choʻqqilaridan biri hisoblanadi. U Pushkinning «Boris Godunov»i, Gorkiy asarlari va Shekspirning «Hamlet»ini oʻzbek tiliga oʻgirgan, «Yorqinoy» dramasini yozgan. 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yil 4–5-oktabrda Toshkentda otib tashlangan; 1956-yilda oqlangan, ammo asarlari faqat 1980-yillar oxiridan qayta nashr etila boshladi.
Xotirasi
1997-yilda Choʻlpon tavalludining 100 yilligi keng nishonlandi; Andijonda shoirning uy-muzeyi tashkil etilib, Andijon davlat chet tillari instituti uning nomini oldi. U «Mustaqillik» ordeni bilan taqdirlangan, Toshkentda haykali oʻrnatilgan, Oʻzbekistonning yirik nashriyotlaridan biri Choʻlpon nomi bilan ataladi. Andijonga kelgan sayohatchi Bobur bogʻi bilan birga Choʻlpon muzeyini ham ziyorat qilishi mumkin.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
