XIX asr Buxorosining eng maʼrifatparvar ziyolisi: astronom, xattot va rassom, uch marta Peterburgga elchilik safarida boʻlgan, amirlik tartiblarini isloh qilishga chaqirgan yozuvchi.
Ahmad Donish 1827-yilda Buxoro yaqinidagi Sugʻut qishlogʻida (hozirgi Shofirkon tumani) kambagʻal mulla oilasida tugʻilgan. Boshlangʻich taʼlimni oʻqish-yozishni va sheʼr yozishni bilgan onasidan olgan — bu oʻsha davr uchun noyob hol edi. «Donish» («bilimdon») taxallusini olgan yigit madrasada oʻqib, mustaqil ravishda astronomiya, geometriya, tibbiyot, tarix, musiqa, xattotlik va rassomlikni oʻrgandi. Isteʼdodi tufayli amir Nasrullo saroyiga rassom va xattot sifatida jalb qilindi, keyinchalik saroy munajjimi boʻldi. Uning chizgan portretlari va miniatyuralari, shuningdek, astronomiya va matematikaga oid risolalari saqlanib qolgan.
Peterburg safarlari va islohot gʻoyalari
Donish 1857, 1869–1870 va 1874-yillarda Buxoro elchiliklari tarkibida Sankt-Peterburgga borgan. U Rossiyadagi zavodlar, maktablar, teatr va davlat boshqaruvi bilan tanishib, Buxoroda taʼlim, sud va boshqaruvni isloh qilish zarurligiga amin boʻlgan. Uning amirga taqdim etgan loyihalari qabul qilinmadi va olim saroydan uzoqlashtirildi. 1870–1889-yillarda yozilgan «Navodir ul-vaqoe» («Nodir voqealar») asarida u taʼlim tizimi, sud va iqtisodiyotdagi illatlarni keskin tanqid qilgan. «Buxoro amirlarining tarjimai holi» risolasida mangʻit amirlarining hukmronligini tahlil qilgan. Donishning fikricha, davlat qudrati hukmdor shaxsiga emas, adolatli qonunlar, ilm-fan va hunarlarning rivojiga bogʻliq boʻlishi kerak edi.
Merosi
Ahmad Donish 1897-yilda Buxoroda vafot etgan; u dafn etilgan qabriston sovet yillarida buzib yuborilgan. Uning gʻoyalari Sadriddin Ayniy va Buxoro jadidlariga katta taʼsir koʻrsatdi, shu bois u Oʻrta Osiyodagi yangi davr maʼrifatparvarlik harakatining asoschilaridan biri hisoblanadi. Asarlarini fors (tojik) tilida yozgan Donish Tojikistonda ham ulugʻlanadi: Tojikiston Fanlar akademiyasining Tarix instituti uning nomini oladi. Buxoroda olim nomi bilan ataladigan koʻcha bor.
1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
