Andijonda tugʻilgan shoira, Qoʻqon xoni Umarxonning rafiqasi va oʻgʻli Madalixon davrida davlat ishlarida katta taʼsirga ega boʻlgan malika. 1842-yilda Buxoro amiri Nasrullo tomonidan qatl etilgan.
Nodira (asl ismi Mohlaroyim) 1792-yilda Andijonda, Andijon hokimi Rahmonqulbiy oilasida tugʻilgan; otasi ming urugʻidan boʻlib, Qoʻqon hukmdori Olimxonning togʻasi edi. Onasi Oyshabegim ham oʻqimishli ayol boʻlgan. 1807 yoki 1808-yilda Nodira Olimxonning ukasi Umarxonga turmushga chiqdi va Margʻilonda yashay boshladi; shu yerda sheʼr yozishni mashq qildi, shoira Uvaysiy bilan tanishib, uni saroyga muallima qilib taklif etdi. 1810-yilda Umarxon taxtga oʻtirgach, Qoʻqonga koʻchdi. Umarxonning oʻzi ham «Amiriy» taxallusi bilan sheʼrlar yozgan, saroyda shoirlar toʻgaragi faoliyat koʻrsatgan.
Malika va shoira
1822-yilda Umarxon vafot etgach, Nodira oʻgʻli Muhammad Alixon (Madalixon) bilan birga xonlikni boshqarishda katta rol oʻynadi: madrasa, masjid va karvonsaroylar qurdirdi, olim va shoirlarga homiylik qildi, muhtojlarga yordam berdi. U oʻzbek tilida «Nodira» va «Komila», fors tilida «Maknuna» taxalluslari bilan sheʼrlar yozgan; ijodida Navoiy anʼanalari kuchli. 1962-yilda Namanganda shoiraning toʻliq devoni topilgan. 1842-yilda Buxoro amiri Nasrullo Qoʻqonni bosib olgach, Nodira oʻgʻillari va nevarasi bilan birga qatl etildi. Shoiraning fojiali taqdiri keyinchalik koʻplab adabiy asarlar va sahna asarlariga mavzu boʻldi.
Xotirasi
Nodira Qoʻqonda dafn etilgan; 1967-yilda uning xoki Modarixon maqbarasidan yangi joyga koʻchirilib, meʼmor R. Ahmedov loyihasi asosida yodgorlik oʻrnatilgan. Venera sayyorasidagi kraterlardan biri 1985-yilda Nodira nomi bilan atalgan. Andijon va Qoʻqondagi koʻchalar va maktablar ham uning nomini oladi. Qoʻqonga kelgan sayohatchi Xudoyorxon saroyi va Jome masjidi bilan birga xonlar xilxonasi — Dahmai shohon va Modarixon maqbarasini ham koʻrishi mumkin.
1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
