Hukmdor, shoir, «Boburnoma» muallifi, Boburiylar saltanati asoschisi
14831530
Andijonda tugʻilgan temuriy shahzoda, Hindistonda Boburiylar saltanatiga asos solgan hukmdor va oʻzbek mumtoz adabiyotining yirik vakili. Uning «Boburnoma»si — jahon adabiyotidagi eng mashhur xotira kitoblaridan biri.
Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yil 14-fevralda Andijonda, Fargʻona hokimi Umarshayx Mirzo oilasida tugʻilgan; otasi tomondan Temurning, onasi tomondan Chingizxonning avlodi edi. 1494-yilda, otasi Axsi qalʼasida baxtsiz hodisada halok boʻlgach, oʻn bir yoshida Fargʻona taxtiga oʻtirdi. Temuriylar poytaxti Samarqand uning yoshlikdagi orzusi boʻldi: u shaharni 1497, 1500 va 1511-yillarda uch marta egalladi, ammo har safar qoʻldan boy berdi. 1501-yilda Shayboniyxondan yengilib, Fargʻonadan ham ayrilgan Bobur 1504-yilda Kobulni egalladi va u yerda oʻz davlatini mustahkamladi.
Hindiston va «Boburnoma»
1526-yilda Panipat jangida Dehli sultoni Ibrohim Lodiyni yengib, Bobur Hindistonda yangi saltanatga asos soldi; Yevropa manbalarida bu sulola «Buyuk Moʻgʻullar» deb atalgan. U 1530-yil 26-dekabrda Agrada vafot etdi va vasiyatiga koʻra Kobuldagi bogʻga dafn etildi. Boburning eski oʻzbek (chigʻatoy) tilida yozgan xotiralari — «Boburnoma» oʻz davrining siyosiy voqealari, Fargʻona, Samarqand, Kobul va Hindistonning tabiati, shaharlari, odamlari haqida gʻoyat jonli va samimiy hikoya qiladi. U Andijon haqida «Fargʻonada Andijondan ulugʻroq shahar yoʻqtur» deb yozgan. Bobur isteʼdodli shoir ham boʻlgan: devoni, aruz haqidagi risolasi va boshqa asarlari saqlangan. «Boburnoma» keyinchalik fors, ingliz, rus va boshqa koʻplab tillarga tarjima qilingan.
Andijondagi xotirasi
Andijonda Bobur milliy bogʻi («Bogʻi Bobur») barpo etilgan: majmuada «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi va shoirning ramziy qabr-maqbarasi bor. Shahar markazida va bogʻdagi yodgorlik majmuasida shoirga haykallar oʻrnatilgan, shahardagi teatr va viloyat kutubxonasi ham uning nomini oladi. Andijonga kelgan sayohatchi uchun bu maskanlar shoir-hukmdor hayotini yaqindan his qilish imkonini beradi.
1494-yil iyunida Fargʻona hokimi Umarshayx Mirzo Axsi qalʼasida jarlik ustidagi kabutarxona qulab, halok boʻldi. Uning oʻgʻli — 1483-yilda Andijonda tugʻilgan Zahiriddin Muhammad Bobur oʻn bir yoshida Andijonda taxtga oʻtirdi; «Boburnoma» shu voqea bilan boshlanadi. Keyingi yillar Samarqand uchun kurash bilan oʻtdi: Bobur shaharni ikki marta qisqa muddatga egalladi, biroq Muhammad Shayboniyxonga yutqazib, 1504-yilda Kobulga ketdi. 1526-yilda Panipat jangida gʻalaba qozonib, Hindistonda Boburiylar saltanatiga asos soldi. Andijondagi Bobur milliy bogʻida «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi va shoirning ramziy maqbarasi bor.
Dashti Qipchoq oʻzbeklarining xoni Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon 1500-yilda Samarqandni oldi va bir necha yil ichida Buxoro, Toshkent, Fargʻona, 1507-yilda esa Hirotni egallab, Temuriylar hukmronligiga barham berdi. U 1510-yilda Marv yaqinida Eron shohi Ismoil Safaviy bilan jangda halok boʻldi, ammo sulola XVI asr oxirigacha Movarounnahrni boshqardi. Avval Samarqand, keyin Buxoro poytaxt boʻldi. Shayboniylar davrida Buxoroda Mir Arab, Koʻkaldosh, Abdullaxon madrasalari, savdo toqlari va karvonsaroylar qurildi, koʻplab sardobalar va koʻpriklar barpo etildi. «Oʻzbek» atamasining mintaqada keng tarqalishi ham shu davr bilan bogʻliq.
1511-yilda chingiziy Ilbars va Balbars boshchiligidagi oʻzbek urugʻlari Xorazmni egallab, Arabshohiylar sulolasiga asos soldi. Dastlab poytaxt Vazir va Koʻhna Urganch (bugun Turkmaniston hududida) boʻlgan; Amudaryo oʻzanining oʻzgarishi va siyosiy sabablar bilan Arab Muhammadxon davrida (1602–1621) poytaxt uzil-kesil Xivaga koʻchdi. Shundan buyon davlat Yevropa manbalarida Xiva xonligi deb ataladi, aholi esa uni Xorazm deb atagan. Xonlik Amudaryo quyi oqimidagi sugʻoriladigan yerlar, Qoraqum choʻlidagi turkman qabilalari va Orol boʻyidagi qoraqalpoqlarni oʻz ichiga olgan. U 1873-yilda Rossiya protektoratiga aylandi va 1920-yilgacha mavjud boʻldi.
