Orol dengizi

Dengiz qanday edi

Orol dengizi — Qozogʻiston va Oʻzbekiston chegarasidagi oqmas shoʻr koʻl. XX asr oʻrtasigacha uning sathi deyarli oʻzgarmagan: 1950-yillarda u 68 ming km² ga yaqin maydonni egallagan va dunyodagi toʻrtinchi yirik koʻl hisoblangan. Dengizga Amudaryo va Sirdaryo quyilgan, unda 300 dan ortiq orol boʻlgan. Janubiy qirgʻoqdagi Moʻynoq baliqchilik va baliq konservasi markazi edi, dengizda yoʻlovchi va yuk kemalari qatnagan.

Fojia

1930-yillarda Oʻrta Osiyoda yirik sugʻorish kanallari qurila boshlandi, 1960-yillar boshida bu jarayon ayniqsa kuchaydi. 1961-yildan dengiz keskin sayozlasha boshladi, chunki daryolar suvining katta qismi paxta va sholi dalalariga sarflandi. 1989-yilda Orol ikki alohida havzaga — Shimoliy (Kichik) va Janubiy (Katta) Orolga boʻlinib ketdi. 2001-yilda Vozrojdeniye oroli quruqlik bilan tutashdi. 2014-yilda Janubiy Orolning sharqiy qismi toʻliq qurib qoldi, butun dengiz maydoni esa tarixiy minimum — 7297 km² gacha qisqardi.

Dengiz tubida yangi choʻl — Orolqum paydo boʻldi. Undan koʻtarilayotgan tuz va chang boʻronlari, ichimlik suvining yomonlashuvi Orolboʻyi aholisi salomatligiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi, baliqchilik xoʻjaligi deyarli yoʻqoldi. Qozogʻiston 2005-yilda Koʻkorol damba qurib, Shimoliy Orolni qisman tikladi; Oʻzbekiston qismida esa qurigan tubni koʻkalamzorlashtirish va muhofaza etiladigan hududlar tashkil etish ishlari olib borilmoqda.

Qoʻriqlanadigan hududlar

Oʻzbekiston qismida Orolboʻyi tabiatini asrash uchun bir qancha hududlar tashkil etilgan. 1991-yilda Moʻynoq tumanida 628,3 ming gektarlik «Saygʻoqli» davlat buyurtma qoʻriqxonasi, 2022-yilda sobiq Vozrojdeniye oroli hududida bir million gektarlik «Orolqum» milliy tabiat bogʻi barpo etildi. Delta koʻllarida — Sudochye va boshqalarda — flamingo, birqozon va boshqa suv qushlari uya quradi. Dengizning qurigan tubida chang va tuz boʻronlarini kamaytirish uchun saksovul kabi choʻl oʻsimliklari ekilmoqda.

Bugun Orolni koʻrish

Oʻzbekiston hududida qolgan suv — Janubiy Orolning chuqur gʻarbiy havzasi. Unga Moʻynoq yoki Nukusdan Ustyurt platosi orqali, odatda ikki kunlik yoʻl bilan boriladi: yoʻlda Ustyurt chinklari, tashlandiq baliqchilar qishloqlari va kanyonlar koʻrinadi. Qirgʻoqda vaqtinchalik oʻtovli lagerlar ishlaydi. Suv juda shoʻr, qirgʻoq boʻyidagi tub balchiqli; baʼzi sayyohlar bu yerda choʻmilishadi.

Orol tarixi bilan tanishishni Nukusdagi Qoraqalpogʻiston davlat muzeyi va Moʻynoqdagi oʻlkashunoslik muzeyidan, soʻngra kemalar qabristonidan boshlash tavsiya etiladi — shundagina qirgʻoqqa yetib kelganingizda dengiz qancha masofaga chekinganini toʻliq his qilasiz.