Ustyurt platosi

Plato haqida

Ustyurt — Oʻrta Osiyoning gʻarbidagi choʻl va shu nomdagi plato. U gʻarbda Mangʻishloq va Qorabogʻozgoʻl qoʻltigʻi, sharqda Orol dengizi va Amudaryo deltasi oraligʻida joylashgan, maydoni taxminan 200 ming km². Nomi turkiy «üst» — «yuqori, ustki tomon» soʻzidan kelib chiqqan. Platoning oʻrtasida Qorabaur qirlari koʻtarilgan. Olimlarning fikricha, Ustyurt kaynozoy erasida mavjud boʻlgan qadimgi dengizning tubi.

Oʻzbekistonga platoning sharqiy qismi qarashli boʻlib, u Qoraqalpogʻistonning Qoʻngʻirot va Moʻynoq tumanlari hududida joylashgan. Plato chekkalarida baland tik jarliklar — chinklar choʻzilgan: sharqiy chink Sudochye koʻli va Orol dengizining qurigan qirgʻoqlari ustida devordek turadi. Bu jarliklardan ochiladigan manzara Ustyurtga sayohatning eng esda qolarli lahzasidir.

Tabiati

Platoning asosiy landshafti — gilli shuvoq va shoʻrxok choʻl, janubi-sharqida esa gilli-shagʻalli choʻl. Yogʻin juda kam, yozi qaynoq, qishi sovuq va shamolli. XX asr oʻrtasigacha bu yerda Ustyurt muflonı, jayron, qoraquloq, asalxoʻr, alaqarqur va gepard yashagan; gepard oʻsha davrga kelib yoʻqolib ketgan. Bugun Ustyurt saygʻoq antilopasining muhim yashash joyi hisoblanadi.

Noyob hayvonlarni asrash uchun Oʻzbekiston qismida 1991-yilda 628,3 ming gektarlik «Saygʻoqli» buyurtma qoʻriqxonasi, 2020-yilda esa «Janubiy Ustyurt» milliy tabiat bogʻi tashkil etilgan.

Ustyurtda tun osmoni ayniqsa tiniq: yorugʻlik ifloslanishi deyarli yoʻq, shuning uchun chink yonida tunab, yulduzlarni kuzatish sayyohlarning sevimli mashgʻulotlaridan biri. Bahorda plato qisqa muddatga yam-yashil tusga kiradi, lolalar va boshqa efemer oʻsimliklar gullaydi.

Tarixi

Ustyurtda mezolit va neolit davriga oid Aydabol madaniyati yodgorliklari aniqlangan; VI–VII asrlarda bu yerlar Jetiasar-Kerder madaniyati tarqalgan hududlardan biri boʻlgan. Platoda qadimgi ovchilar qurgan, osmondan qaraganda oʻq shaklida koʻrinadigan ulkan tosh inshootlar — «Ustyurt oʻqlari» saqlangan: ular yovvoyi tuyoqli hayvonlarni tutish uchun ishlatilgan deb hisoblanadi.

Oʻrta asrlarda Ustyurt orqali Xorazmdan Volga boʻyiga olib boruvchi karvon yoʻli oʻtgan; uning ustida Beleuli karvonsaroyi kabi bekatlar qurilgan. Bugun platoni Qoʻngʻirot—Beynov temir yoʻli kesib oʻtadi.

Bugun platoda gaz qazib olinadi, ammo uning katta qismi odamsiz choʻl boʻlib qolmoqda.

Qanday borish

Ustyurtga odatda Nukus yoki Moʻynoqdan yoʻltanlamas avtomobilda, Orol dengiziga boradigan ikki kunlik sayohat doirasida boriladi. Yoʻlda Sudochye koʻli, tashlandiq baliqchilar qishloqlari, chink ustidagi kuzatuv nuqtalari va kanyonlar uchraydi. Aholi punktlari, yoqilgʻi va aloqa juda kam, shuning uchun mustaqil sayohat tavsiya etilmaydi.