Xorazmshoh Alouddin Muhammadning toʻngʻich oʻgʻli, moʻgʻul bosqiniga qarshi oʻn bir yil kurashgan soʻnggi xorazmshoh. Oʻzbekistonda jasorat timsoli sifatida ulugʻlanadi; Xorazm viloyatida unga bagʻishlangan memorial majmua bor.
Jaloliddin Manguberdi taxminan 1198–1199-yillarda Xorazmshohlar poytaxti Gurganjda (hozirgi Koʻhna Urganch, Turkmaniston) tugʻilgan. U xorazmshoh Alouddin Muhammadning toʻngʻich oʻgʻli edi, biroq onasi kanizak boʻlgani uchun dastlab taxt vorisi hisoblanmagan: qudratli buvisi Turkon xotun kichik oʻgʻil Oʻzlogʻshohni qoʻllab-quvvatlagan. Jaloliddin yoshligidan otasining yurishlarida qatnashib, mohir sarkarda sifatida tanildi. Uning kotibi va tarjimai holini yozgan an-Nasaviy uni oʻrta boʻyli, turkiy tilda soʻzlashadigan, fors tilini ham biladigan, gʻoyat jasur va bosiq inson deb taʼriflaydi.
Moʻgʻullarga qarshi kurash
1220-yilda moʻgʻullar Movarounnahrni egallab, Alouddin Muhammad Kaspiy dengizidagi orolda vafot etgach, Jaloliddin xorazmshoh deb eʼlon qilindi. Saroy fitnasi tufayli Gurganjni tark etib, Gʻazna atrofida katta qoʻshin toʻpladi va 1221-yilda Parvon yaqinida moʻgʻul sarkardasi Shigi Qutuquni yengdi — bu moʻgʻullarning oʻsha davrdagi kamdan-kam magʻlubiyatlaridan biri edi. Ammo oʻlja ustidagi nizo tufayli qoʻshinining bir qismidan ayrildi va 1221-yil noyabrida Hind daryosi boʻyida Chingizxonning oʻziga yengildi; rivoyatga koʻra, u otda baland qirgʻoqdan daryoga sakrab, suzib oʻtib qutulgan. Keyingi yillarda Hindiston, Eron, Ozarbayjon va Gruziyada urush olib bordi, ammo 1231-yilda moʻgʻullardan qochib yurganida Diyorbakr togʻlarida oʻldirildi. An-Nasaviy yozib qoldirgan «Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti» asari bu voqealar haqidagi asosiy manbadir.
Oʻzbekistondagi xotirasi
Mustaqil Oʻzbekistonda Jaloliddin vatan himoyasi va jasorat timsoliga aylandi: 1999-yilda tavalludining 800 yilligi keng nishonlanib, esdalik tangasi zarb etildi, 2000-yil 30-avgustda «Jaloliddin Manguberdi» ordeni taʼsis etildi. Mamlakatda unga bir nechta haykal oʻrnatilgan, Xorazm viloyatida memorial majmua barpo etilgan, 2022-yilda viloyatda yana bir yodgorlik ochilgan. Toshkent va Xorazmda koʻcha, maktab va bogʻlar uning nomi bilan atalgan; Xiva va Urganchga boradigan sayohatchilar bu yodgorliklar bilan tanishishi mumkin.
1218-yilda Oʻtror hokimi moʻgʻul savdo karvonini qirib tashlagani va elchilarning oʻldirilishi Chingizxonning Xorazmshohlar davlatiga yurishiga sabab boʻldi. 1219-yil kuzida Oʻtror qamal qilindi, 1220-yil fevralida Buxoro, martda Samarqand, oʻsha yili Termiz, 1221-yilda esa uzoq qamaldan soʻng poytaxt Gurganj olindi. Shaharlar talon-taroj qilindi, aholining katta qismi qirildi yoki asirga olindi, sugʻorish inshootlari buzildi. Gurganj himoyachilari orasida shayx Najmiddin Kubro ham halok boʻldi. Xorazmshoh Muhammad Kaspiy dengizidagi orolda vafot etdi, oʻgʻli Jaloliddin esa kurashni yana oʻn yil davom ettirdi. Samarqand shaharligi Afrosiyobdan hozirgi oʻrniga koʻchdi.
Chingizxon vafotidan (1227) keyin Movarounnahr uning ikkinchi oʻgʻli Chigʻatoy ulusi tarkibiga kirdi. Koʻchmanchi moʻgʻul zodagonlari dashtda yashab, oʻtroq shaharlarni xorazmlik savdogar Mahmud Yalavoch va uning oʻgʻli Masʼudbek kabi noiblar orqali boshqargan; Masʼudbek Buxoroda madrasa qurdirgan, shaharlar asta-sekin tiklangan. Kebekxon (1318–1326) pul islohoti oʻtkazdi va Naxshab yaqinida saroy qurdirdi — Qarshi shahrining nomi moʻgʻulcha «qarshi» (saroy) soʻzidan kelib chiqqan, deb hisoblanadi. Tarmashirinxon davrida (1330-yillar) xonlar islomni qabul qildi. XIV asr oʻrtalarida ulus Moʻgʻuliston va Gʻarbiy qismga boʻlinib ketdi, hokimiyat turk-moʻgʻul amirlari qoʻliga oʻtdi — bu Amir Temurning yuksalishiga yoʻl ochdi.
