Xivada tugʻilgan XII–XIII asr tasavvuf shayxi, kubraviya tariqati asoschisi. 1221-yilda Gurganjni moʻgʻullardan himoya qilib halok boʻlgan; maqbarasi Koʻhna Urganchda (Turkmaniston).
Najmiddin Abul Jannob Ahmad ibn Umar al-Xivaqiy al-Xorazmiy 1145-yilda Xivada tugʻilgan. Yoshligidan hadis, tafsir va kalom ilmlarini oʻrgangan, 16–17 yoshida esa ilm izlab Eron, Misr, Shom va Iroqqa safar qilgan. Misrda shayx Roʻzbehon Vazzon Misriyga murid tushib, uning qiziga uylangan, keyin Hamadon, Tabriz va boshqa shaharlarda Ammor Yosir Bidlisiy kabi ustozlardan tasavvuf odoblarini oʻrgangan. Taxminan 1184-yilda Xorazmga qaytib, poytaxt Gurganjda xonaqoh ochdi va koʻplab shogirdlar toʻpladi. Uning sharafli laqabi «Kubro» — «ulugʻ» degan maʼnoni beradi; shogirdlari orasidan koʻplab shayxlar yetishib chiqqani uchun uni «valiytarosh» — «avliyolar yetishtiruvchi» deb ham atashgan.
Taʼlimoti va shogirdlari
Kubro tasavvufdagi ruhiy holatlar, vahiy va nur koʻrinishlarini tahlil qilgan asarlari bilan mashhur. Bosh asari — «Favoih al-jamol va favotih al-jalol» («Goʻzallik boʻylari va ulugʻvorlik kalitlari»); unda solikning ichki tajribasi va ranglar ramzi haqida batafsil yozilgan. U asos solgan kubraviya tariqati Xorazm, Eron va Kichik Osiyoga yoyildi. Shogirdlari orasida Najmiddin Doya Roziy, Saʼdiddin Hamaviy, keyinchalik Buxoroda faoliyat yuritgan Sayfiddin Boxarziy boʻlgan; Boxarziyning Buxorodagi maqbarasi bugun ham saqlangan. Kubraviya shayxlari keyinchalik Xorazmda, Buxoroda va Eronning shimoli-sharqida xonaqohlar ochib, tariqatni bir necha asr davomida yashatgan.
Gurganj himoyasi va maqbarasi
1221-yilda moʻgʻullar Gurganjni qamal qilganda, rivoyatlarga koʻra, Chingizxon keksa shayxga shaharni tark etishni taklif qilgan, ammo u shogirdlari bilan birga himoyachilar safida qolib, jangda halok boʻlgan. Uning qabri ustidagi maqbara Koʻhna Urganchda — bugun Turkmaniston hududidagi tarixiy-madaniy qoʻriqxonada joylashgan. Oʻzbekistonda Kubro ona shahri Xiva va Xorazm viloyatida alohida hurmat bilan eslanadi.
1218-yilda Oʻtror hokimi moʻgʻul savdo karvonini qirib tashlagani va elchilarning oʻldirilishi Chingizxonning Xorazmshohlar davlatiga yurishiga sabab boʻldi. 1219-yil kuzida Oʻtror qamal qilindi, 1220-yil fevralida Buxoro, martda Samarqand, oʻsha yili Termiz, 1221-yilda esa uzoq qamaldan soʻng poytaxt Gurganj olindi. Shaharlar talon-taroj qilindi, aholining katta qismi qirildi yoki asirga olindi, sugʻorish inshootlari buzildi. Gurganj himoyachilari orasida shayx Najmiddin Kubro ham halok boʻldi. Xorazmshoh Muhammad Kaspiy dengizidagi orolda vafot etdi, oʻgʻli Jaloliddin esa kurashni yana oʻn yil davom ettirdi. Samarqand shaharligi Afrosiyobdan hozirgi oʻrniga koʻchdi.
