Arablar va islomning tarqalishi
VIII asr boshida Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim Buxoro (709), Samarqand va Xorazm (712), soʻng Choch va Fargʻonaga yurishlar qildi. Mintaqa arablar tilida Movarounnahr — «daryoning narigi yogʻi» deb atala boshladi. Islom bir necha avlod davomida asta-sekin yoyildi, ayni paytda xalifalikka qarshi qoʻzgʻolonlar ham boʻldi: 776–783-yillarda «oq kiyimlilar» harakatiga Muqanna boshchilik qildi. 751-yilda Talas daryosi boʻyida Abbosiylar va Xitoyning Tan imperiyasi qoʻshinlari toʻqnashdi; rivoyatga koʻra, asirga olingan xitoyliklar Samarqandda qogʻoz tayyorlashni yoʻlga qoʻygan. Arab tili din va ilm-fan tiliga aylandi, fors tili esa keyinroq adabiy til sifatida qayta jonlandi.
Somoniylar: Buxoro — Sharqning nuri
IX–X asrlarda Buxoroni poytaxt qilgan Somoniylar davlati (819–999) Movarounnahr va Xurosonni birlashtirdi. Bu davrda fors-tojik sheʼriyati (Rudakiy) gulladi, Buxoro kutubxonasi mashhur boʻldi, Samarqand qogʻozi butun islom olamiga tarqaldi. Mintaqadan chiqqan olimlar jahon ilm-faniga ulkan hissa qoʻshdi: Bagʻdoddagi «Bayt ul-hikma»da ishlagan Muhammad al-Xorazmiy algebraga asos soldi, Ahmad al-Fargʻoniy astronomiya boʻyicha asarlar yozdi, Imom al-Buxoriy va Imom at-Termiziy hadis toʻplamlarini tuzdi, Abu Mansur al-Moturidiy Samarqandda kalom maktabini yaratdi. Tarixshunoslikda bu davr baʼzan «islom uygʻonishi» deb ataladi. Buxoro, Samarqand, Termiz va Choch shaharlari tez oʻsdi, kulolchilik, shishasozlik va toʻqimachilik rivojlandi; somoniylarning kumush dirhamlari Sharqiy Yevropa va Skandinaviyagacha yetib borgan.
Qoraxoniylar va saljuqiylar
999-yilda turkiy Qoraxoniylar Buxoroni egalladi. Ular davrida turkiy til adabiyot tiliga aylandi, meʼmorchilik esa yangi choʻqqiga koʻtarildi: Buxorodagi Kalon minorasi (1127), Navoiy viloyatidagi Raboti Malik karvonsaroyi, Jarqoʻrgʻon (1108–1109) va Vobkent minoralari, Buxorodagi Magʻoki Attori masjidi peshtoqi shu davrdan qolgan. XI asr oxirida Qoraxoniylar saljuqiylarga, 1141-yilda Samarqand yaqinidagi Qatvon jangidan soʻng qoraxitoylarga tobe boʻldi. Taxminan 1069-yilda Yusuf Xos Hojib turkiy tilda «Qutadgʻu bilig» dostonini yozdi.
Xorazmshohlar: qudrat va halokat
Xorazm X–XI asrlar boʻyida mustaqil ilmiy markazga aylandi: Maʼmun akademiyasida Abu Rayhon Beruniy va bir muddat Ibn Sino ishlagan. XII asrda Anushteginlar sulolasidan boʻlgan xorazmshohlar kuchayib, Alouddin Muhammad (1200–1220) davrida Kaspiydan Hindukushgacha choʻzilgan saltanat qurdi. Bu davrda tilshunos Mahmud Zamaxshariy, tasavvuf ustozi Najmiddin Kubro ijod qildi. Ammo 1218-yilgi Oʻtror voqeasidan keyin boshlangan moʻgʻullar bosqini 1220–1221-yillarda saltanatni vayron qildi. Poytaxt Gurganj savdo yoʻllari tutashgan gavjum shahar edi; uning xarobalari — Koʻhna Urganch bugun Turkmaniston hududida.
Qayerda koʻrish mumkin
Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi va Kalon minorasi, Raboti Malik, Termizdagi Hakim at-Termiziy majmuasi va Sulton Saodat ansambli, Samarqand viloyatidagi Arab ota maqbarasi — bu davrning eng yaxshi saqlangan yodgorliklari. Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida bu davrga oid sopol idishlar, tangalar va qoʻlyozmalar namoyish etiladi.
