Sulton Saodat majmuasi

Sayyidlar sulolasi

Sulton Saodat majmuasi Termizning sharqiy chekkasida joylashgan. Bu yerda Paygʻambar Muhammad (s.a.v.) nabirasi Imom Husayn avlodidan deb hisoblangan Termiz sayyidlari dafn etilgan. Sulolaning asoschisi sifatida Hasan al-Amir koʻrsatiladi. Boshqa bir anʼanaga koʻra, “Sulton Saodat” — “sayyidlar sultoni” — IX asr oxiri yoki X asr boshida Termizda vafot etgan Sayyid Ali Akbar Termiziyning laqabi boʻlib, majmua uning nomi bilan atalgan.

Termiz sayyidlari oʻrta asrlarda shaharda katta nufuzga ega boʻlgan: ular diniy rahnamolar boʻlish bilan birga, maʼlum davrlarda Termiz boshqaruvida ham ishtirok etgan. Ularning xilxonasi asrlar davomida kengayib, Surxondaryodagi eng yirik meʼmoriy majmualardan biriga aylangan.

Termiz sayyidlari Temur sulolasi bilan ham yaqin aloqada boʻlgan. Manbalarga koʻra, Termiz yaqinidagi Buyo qishlogʻida yosh Amir Temur shayx Sayyid Baraka bilan ilk bor uchrashgan va shayx unga kelajakdagi gʻalabalar ramzi sifatida bayroq va nogʻora hadya qilgan. Temuriylar davrida Termiz sayyidlari saroyda ham hurmatga sazovor boʻlgan, ularning ayrimlari Shahrisabzdagi Gumbazi Sayyidon maqbarasida dafn etilgan.

Meʼmorchiligi

Majmua markaziy yoʻlak atrofida qurilgan maqbaralar, masjid va xonaqohlardan iborat. Eng qadimgi qismi — X asrga oid ikki katta, bir xonali, kvadrat tarhli gumbazli maqbara. Ularning oʻlchami taxminan 9 × 9 va 10 × 10 metr. XV asrda bu ikki maqbara orasiga ayvon qurilib, ular yaxlit tarzga birlashtirilgan.

Shimoli-gʻarbiy maqbaraning tarzi juft-juft terilgan 27 × 27 × 5 santimetrli pishiq gʻishtlardan toʻlqinsimon naqsh hosil qiladi, ichki devorlar oʻymakor gʻisht ravoqlar bilan bezatilgan. XV asrning ikkinchi yarmida ikki maqbara oldida yangi binolar qad koʻtargan, XV–XVII asrlarda esa ularga tutash ikki parallel qator qurilgan. XVI–XVII asrlarda janubiy va shimoliy hovlilar turli oʻlchamdagi maqbaralar bilan toʻlgan, kirish gʻarb tomonga koʻchirilgan.

Natijada turli davrlarda qurilgan, ammo tuzilishi va bezagi jihatidan bir-biriga uygʻun maqbaralar guruhi hosil boʻlgan. Bu yerda Termiz meʼmorchiligining Somoniylar va Qoraxoniylardan Temuriylar va Shayboniylargacha boʻlgan rivoji bir joyda koʻrinadi.

Bilasizmi?

Majmua yonidagi Kokildor ota xonaqohi bilan bogʻliq anʼanaga koʻra, 2001-yilda Kokildor otaning xoki Sulton Saodat qabristoniga koʻchirib dafn etilgan. Shu tariqa ikki obida bugun bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan.

Majmuadagi koʻplab qabrlar ustida yozuvli sagʻanalar bor. Ularni diqqat bilan koʻzdan kechirsangiz, turli asrlarga oid xat uslublari va naqsh turlarini farqlash mumkin.