Zurmala stupasi

Tarixi

Zurmala — Termiz vohasidagi eng katta buddaviy stupaning qoldigʻi. U milodiy I–II asrlarda, Kushon podsholigi davrida qurilgan va Oʻzbekiston hududida hanuz tik turgan eng qadimgi inshootlardan biri hisoblanadi. Xalq orasida uni uzoq vaqt minora deb atashgan, shuning uchun manbalarda “Zurmala minorasi” nomi ham uchraydi.

629–630-yillarda Termizda boʻlgan xitoy rohibi Syuan Szan bu yerda koʻp stupalar va oʻndan ortiq monastir borligini yozgan. 1926–1928-yillarda Moskvadagi Sharq muzeyi va Ermitaj ekspeditsiyasi tarkibida ishlagan arxeolog A. S. Strelkov bu inshootni buddaviy stupa deb taxmin qilgan. Taxmin faqat yarim asrdan keyin, G. A. Pugachenkova rahbarligidagi qazishmalarda tasdiqlangan.

Tuzilishi

Stupa 22 × 16 metrli toʻgʻri toʻrtburchak poydevor ustiga xom gʻishtdan silindr shaklida qurilgan, tepasi gumbaz bilan yakunlangan boʻlgan. Hozirgi balandligi 13 metrga yaqin, diametri 14–14,5 metr. Gʻishtlarda Kushon davri Baqtriyasiga xos tamgʻalar bor. Tadqiqotchilar fikricha, stupa sirti qizil pishiq gʻisht va buddaviy mifologiya sahnalari oʻyilgan tosh plitalar bilan qoplangan, tashqi tarzi yorqin qizil rangga boʻyalgan boʻlishi mumkin. Atrofida pishiq gʻisht parchalari hamon uchraydi. Bugun inshootning devorlarida katta yoriqlar bor, u muhofaza va taʼmirga muhtoj.