Al-Hakim at-Termiziy majmuasi

Alloma haqida

Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali al-Hakim at-Termiziy — IX asrda yashagan islom mutafakkiri, muhaddis va soʻfiy. Uning “Xatm al-avliyo” (“Avliyolar xotami”) va “Navodir al-usul” kabi asarlari islom maʼnaviy adabiyotida muhim oʻrin tutadi; unga koʻplab risolalar nisbat beriladi, ularning bir qismi bizgacha yetib kelgan. Al-Hakim at-Termiziy xalq orasida “Termiz ota” deb ataladi va shaharning maʼnaviy homiysi hisoblanadi.

Rivoyatlarga koʻra, u umrining katta qismini ota-onasi uyida kamtarona yashab, shogirdlarga dars bergan. Uning oʻlimi haqida turli rivoyatlar bor; ulardan biriga koʻra, alloma dushmanlari qoʻlida shahid boʻlgan. Yana bir rivoyatda aytilishicha, Chingizxon qoʻshinlari Termizni vayron qilganda ham bu maqbaraga tegmagan — ammo bu tarixiy manbalar bilan tasdiqlanmagan.

Majmuaning shakllanishi

Majmua Eski Termiz shahristonining XI asrda huvillab qolgan gʻarbiy qismida, alloma qabri atrofida asrlar davomida shakllangan. Anʼanaga koʻra, eng qadimgi qismi — IX asrga oid xom gʻishtdan qurilgan xonaqoh boʻlib, alloma shu yerda yashab, dars bergan deb hisoblanadi. Keyinchalik xonaqohning janubi-gʻarbiy burchagida qabr ustiga maqbara qurilgan, X asrda uning sharqiy devoriga allomaning oʻgʻli Abdulloh maqbarasi tutashtirilgan. XI–XII asrlarda shimol tomonda uch gumbazli, dahlizsimon masjid va qoʻshimcha xonalar paydo boʻlgan.

Majmuaning umumiy oʻlchami 28 × 29 metr, maqbaraning oʻzi esa 5,10 × 4,70 metr. Temuriylar davrida majmua qayta taʼmirlangan va bezatilgan. Maqbaraning gumbazi bor, ichkarida mehrob va nozik ganch bezaklar saqlangan. Eng eʼtiborli yodgorlik — allomaning qabri ustidagi oʻymakor naqsh va arabcha yozuvlar bilan bezatilgan marmar sagʻana.

Chillaxonalar va atrof

Majmua hududida V–X asrlarga oid yer osti xonalari — chillaxonalar saqlangan. Ular toʻliq yolgʻizlikda ibodat va mulohaza uchun ishlatilgan gʻorsimon inshootlar boʻlib, ehtimol ilk davrlarda buddaviy rohiblar ham bunday xonalardan foydalangan.

Majmua Amudaryo qirgʻogʻida, Eski Termiz xarobalari yonida joylashgan. Daryoning narigi qirgʻogʻi — Afgʻoniston. Yaqin atrofda Qoratepa va Fayoztepa buddaviy monastirlari, Chingiztepa xarobalari bor, shuning uchun bir kunda Termiz tarixining bir necha davrini koʻrish mumkin.

Bugungi kuni

Bugun majmua Surxondaryoning eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjosidir: bu yerga mamlakatning turli burchaklaridan va xorijdan ziyoratchilar keladi. Hudud obodonlashtirilgan, ziyoratchilar uchun yoʻlaklar va dam olish joylari barpo etilgan.

Bilasizmi?

Termiz islom olamiga “at-Termiziy” nisbasi bilan tanilgan koʻplab allomalarni bergan. Ulardan eng mashhuri — “Sunan at-Termiziy” hadislar toʻplami muallifi Abu Iso Muhammad at-Termiziy (824–892) boʻlib, uning maqbarasi Sherobod tumanida joylashgan. Al-Hakim at-Termiziy bilan uni koʻpincha adashtirishadi.