Eski Termiz

Kechuvdagi shahar

Eski Termiz xarobalari hozirgi shahar markazidan shimoli-gʻarbda, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida choʻzilib yotadi. Tilshunoslar “Termiz” nomini qadimgi eroniycha “kechuv joyi” maʼnosidagi soʻz bilan bogʻlaydi va bu bejiz emas: bu yerda asrlar davomida Amudaryodan oʻtiladigan eng muhim kechuvlardan biri boʻlgan. Shahar mil. avv. VI asrda Ahamoniylar davlati tarkibiga kirgan, mil. avv. 329-yilda Aleksandr Makedonskiy tomonidan egallangan.

Kushonlar davrida (milodiy I–III asrlar) Tarmita deb atalgan shahar Toxaristondagi buddaviylikning yirik markaziga aylangan. Bu paytda ark atrofida 70 gektarlik shahriston vujudga kelgan, butun Termiz atrofi esa taxminan 450 gektar hududni oʻrab olgan “katta devor” bilan himoyalangan boʻlishi mumkin. 629–630-yillarda Termizda boʻlgan xitoy rohibi Syuan Szan bu yerda oʻndan ortiq monastir va mingdan ortiq rohib borligini yozgan.

Islom davri va halokat

705-yilda Termiz Arab xalifaligi tomonidan egallangan. IX–X asrlarda u yirik savdo, hunarmandchilik va ilm markazi boʻlgan: shahar mudofaa devorlarining uzunligi 10 kilometrga yetgan, toʻqqizta darvozasi boʻlgan. Somoniylardan keyin Termiz navbatma-navbat Gʻaznaviylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar qoʻliga oʻtgan, 1206-yilda Xorazmshohlar davlatiga qoʻshilgan. Shahristonning shimolida Chor Sutun masjidi va Oʻrta Osiyodagi eng qadimgi minoralardan biri qurilgan, gʻarbiy qismida esa Hakim at-Termiziy qabri atrofida ziyoratgoh shakllangan.

1220-yilda Chingizxon qoʻshinlari oʻn kunlik qamaldan soʻng Termizni egallab, talon-taroj qilgan va aholini qirib tashlagan. Faqat janubi-sharqiy chekkasi omon qolgan va XIV asrda oʻsha yerda amalda yangi shahar paydo boʻlgan. Eski Termiz shundan beri xarobalar holida qolgan.

Nimani koʻrish mumkin

Bugun Eski Termiz — xom gʻisht devorlar qoldiqlari, tepaliklar va qazishma joylaridan iborat keng arxeologik hudud. Amudaryo boʻyidagi toʻrtburchak arkning daryo boʻylab choʻzilgan tomoni 470 metrga yaqin. Shahriston va rabod qoldiqlari, Chingiztepa xarobalari, shuningdek shimoli-gʻarbdagi Qoratepa va Fayoztepa buddaviy monastirlari Eski Termizning bir qismi sifatida oʻrganiladi.

Bu yerda ilk ilmiy qazishmalarni 1926–1928-yillarda Moskvadagi Sharq madaniyati muzeyi ekspeditsiyasi (A. S. Strelkov) oʻtkazgan. 1936–1938-yillarda M. E. Masson boshchiligidagi Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi ishlagan, keyinroq G. A. Pugachenkova, E. V. Rtveladze va boshqa olimlar, jumladan xorijiy ekspeditsiyalar tadqiqotlarni davom ettirgan.

Bilasizmi?

XIV–XV asrlarda yangi Termiz Temuriylar davlatidagi muhim kechuv va savdo shahri boʻlgan: 1404-yilda Kastiliya elchisi Klavixo Samarqandga aynan shu yerdan oʻtgan. Hofizi Abru Termizni Movarounnahrning toʻrt mashhur shahri — Buxoro, Samarqand, Termiz va Xoʻjand qatorida tilga oladi.