Hakim at-Termiziy

Hayoti

Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali at-Termiziy Termizda olim oilasida tugʻilgan; otasi muhaddis va faqih boʻlgan. Tugʻilgan va vafot etgan yillari haqida manbalar turlicha maʼlumot beradi: tadqiqotchilar tugʻilgan yilini taxminan 820–825-yillar deb hisoblaydi, vafotini esa 869-yildan 932-yilgacha boʻlgan turli sanalarga bogʻlaydi. Bilimining chuqurligi uchun «al-Hakim» — «donishmand» laqabini olgan. Yoshligida hadis va hanafiy fiqhini oʻrgangan, 28 yoshida hajga borgan, qaytgach tasavvufga yuz tutib, Abu Turob Naxshabiy kabi shayxlardan taʼlim olgan. Oʻz hayoti haqida «Abu Abdulloh ishining boshlanishi» nomli kichik tarjimai hol yozib qoldirgan — bu oʻsha davr uchun noyob hujjat.

Taʼlimoti va asarlari

Hakim at-Termiziy 80 ga yaqin asar yozgan. Eng mashhuri — «Xatm al-avliyo» («Avliyolar muhri»): unda avliyolik darajalari va paygʻambarlik bilan munosabati haqidagi qarashlar bayon etilgan. Bu gʻoyalar faqihlar va hokimlar noroziligiga sabab boʻldi va olim bir muddat Balx va Nishopurga koʻchishga majbur boʻlgan. «Navodir al-usul» asarida u hadislar maʼnosini maʼnaviy jihatdan sharhlagan. Uning qarashlari keyingi davr tasavvufiga, jumladan Ibn Arabiyga taʼsir koʻrsatgan, Termizdagi koʻplab shogirdlari esa uning yoʻlini davom ettirgan.

«Termiz ota» majmuasi

Olim Termizda dafn etilgan. Uning qabri ustida XI–XV asrlarda bosqichma-bosqich maqbara, masjid va xonaqohdan iborat majmua shakllangan; maqbara ichidagi oʻymakor marmar sagʻana temuriylar davri sanʼatining nodir namunasi hisoblanadi. Majmua Amudaryo qirgʻogʻida, Qadimgi Termiz xarobalari yonida joylashgan boʻlib, mustaqillik yillarida taʼmirlangan. Bu Termizdagi eng muhim ziyoratgoh; sayohatchilar uni Qadimgi Termiz, Sulton Saodat ansambli va Qirqqiz qalʼasi bilan birga koʻradi.